باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

انتفاضه شعبانیه عراق

(تغییرمسیر از انتفاضه شعبانیه)
انتفاضه شعبان
زمان: ماه شعبان سال ۱۴۱۱ق مصادف با ۱۹۹۱میلادی.
مکان: عراق
نتیجه: شکست قیام مردمی
علت جنگ: نارضایتی عمومی از حکومت
جنگندگان:
مردم عراق حکومت عراق به ریاست صدام حسین
فرماندهان:
صدام حسین، حسین کامل، طه یاسین رمضان
تلفات:
بین سیصد تا پانصد هزار نفر کشته و حدود دو میلیون نفر عراقی آواره شدند.


انتفاضه شعبانیه عراق عنوان قیام مردم عراق بر ضد حکومت صدام حسین در شعبان سال ۱۴۱۱ق مطابق با سال ۱۳۶۹ش و ۱۹۹۱ میلادی.

عواملی از جمله هشت سال جنگ‌ با ایران، شکست مطلق در جنگ کویت، وضعیت بد اقتصادی و نابودی بسیاری از زیرساخت‌های اقتصادی و رفاهی موجب شد مردم سرتاسر عراق علیه رژیم صدام قیام کنند.

قیام در ماه شعبان و از بصره آغاز شد و خیلی زود به تمام استان‌ها سرایت کرد. چهارده استان از هجده استان عراق به دست معترضین افتاد. این انتفاضه ۱۵ روز طول کشید. ارتش عراق به سرکوب مردم روی آورد و ده‌ها هزار نفر کشته و حدود دو میلیون آواره شدند. حرم امام علی(ع) و حرم امام حسین (ع) آسیب دید. بسیاری از روحانیان و علماء دستگیر و سپس اعدام شدند. تعدادی دیگر نیز از عراق فرار کردند. بسیاری از مدارس دینی، مساجد و حسینیه توسط رژیم بعث تخریب شد.

محتویات

زمینه‌ها

پس از تجاوز عراق به کویت، نیروهای متحدین بر سرکردگی امریکا به عراق حمله کردند. ۳۸ روز حملات هوایی و موشکی، بسیاری از زیرساخت‌های اقتصادی و رفاهی عراق را نابود کرد. سرانجام نیروهای متحدین یورش زمینی را آغاز کرده و در طول ۴ روز موفق شدند، ارتش عراق را شکست دهند.[۱] خرابی‌ها و شکست در این جنگ و جنگ با ایران به همراه انگیزه‌های دیگر سبب شد مردم سرتاسر عراق که نارضایتی‌های دراز مدتی از رژیم داشتند علیه رژیم صدام قیام کنند.[۲]

آغاز قیام

قیام در ماه شعبان و از شهر بصره آغاز شد. یکی از نظامیان عراقی که از جنگ کویت بازگشته بود، لوله تانک را به سمت عکسی از صدام گرفت و به سوی او شلیک کرد.[۳] مردم به هیجان آمده و به ساختمان حزب بعث و سپس به زندان شهر حمله کرده، آنجا را تصرف کردند.[۴]

شهر به دست مردم افتاد و خبر قیام مردم به سرعت در شهرها پخش شد. شهرها یکی پس از دیگری سقوط می‌کرد و در نهایت بیشتر استان‌ها به دست مردم افتاد.[۵]

گستره قیام

انتفاضه شعبان را بزرگ‌ترین مشکل در داخل عراق در دوره صدام حسین دانسته‌اند.[۶] در نتیجه این قیام، کنترل بخش اصلی کشور به دست نیروهای مردمی افتاد و از هجده استان عراق، چهارده استان دیالی، واسط، میسان، بصره، ذی قار، مثنی، قادسیه، بابل، کربلا، نجف، دهوک، اربیل، کرکوک و سلیمانیه به دست انقلابیون افتاد و تنها استان‌های مرکزی شامل صلاح الدین، بغداد، نینوا و أنبار در اختیار حکومت بود.[۷]

نجف

در روز ۱۶ شعبان، تحرکات مردمی در نجف و در نزدیکی حرم امام علی(ع) آغاز شد.[۸] سپس تظاهرات تبدیل به درگیری‌های مسلحانه میان گروه‌های مردمی و افراد بعثی شد. از هر دو طرف تعدادی کشته و مجروح شدند. این درگیری‌ها تا ظهر ۱۷ شعبان ادامه داشت. در این زمان، گروه‌های مردمی پیروز شده و بر مراکز شهر پرچم‌های سبز برافراشتند.[۹]

کربلا

درگیری‌های پراکنده‌ای در روز ۱۶شعبان در کربلاء شکل گرفت.[۱۰] با این حال شروع قیام در کربلاء در روز ۱۸ شعبان بود. در این روز، مردم دست به شورش زده، شروع به گرفتن ساختمان‌های دولتی کردند. درگیری‌ها سه روز ادامه داشت و در روز سوم مردم کنترل شهر را به دست گرفتند.[۱۱]

قیام و علمای نجف

آیت الله خویی دو روز پس از آغاز قیام در نجف در تاریخ‌ ۱۸ شعبان بیانیه‌ای صادر کرد. در این بیانیه بر رعایت احکام شرعی، دوری از اموال مردم و بیت المال،‌ دفن اجسادی که در خیابان‌ها مانده، مثله نکردن و ... دستور داده شد.[۱۲]

دو روز بعد آیت الله خویی بیانیه دومی صادر کرد و در آن نه نفر از روحانیون را برای رسیدگی به امور منصوب کرد. اعضای این کمیته عبارت بودند از:

سید محمدرضا موسوی خلخالی، سید جعفر بحرالعلوم و سید عزالدین بحرالعلوم که هر سه پس از سرکوب قیام، بازداشت شده و اعدام شدند.

سید محمد سبزواری فرزند آیت الله سبزواری که در انتفاضه شعبان بسیار فعال بود. سید محمد سبزواری پس از شکست قیام از عراق مهاجرت کرد. شیخ محمدرضا شبیب ساعدی و سید محمد صالح سید عبدالرسول خرسان که پس از سرکوب قیام از عراق فرار کردند.

ملاقات اجباری آیت الله خویی و صدام حسین پس از سرکوب انتفاضه شعبان

محمدتقی خوئی فرزند آیت الله خویی که برای مدتی بازداشت شده و سپس آزاد شد. سید محمدرضا خرسان و سید محی الدین غریفی نیز دیگر افراد این گروه بودند. پس از این بیانیه بسیاری از این افراد برای رسیدگی به امور، به شهرهای مختلف رفتند.[۱۳]

پس از سرکوب قیام، شخص آیت الله خویی به همراه تعدادی از افراد خانواده و نزدیکانش بازداشت شده، به بغداد برده شد.[۱۴] و پس از چند روز در جلوی دوربین‌های تلویزیون، با صدام گفتگو کرد.[۱۵]

آیت الله سید عبدالاعلی سبزواری از علمای بزرگ نجف نیز حمایت خویش را از این انتفاضه با صدور فتوایی در این خصوص اعلام نمود.[۱۶]

سید محمد باقر حکیم نیز از انتفاضه حمایت کرده و طرفدارانش نیز نقش پررنگی در انتفاضه شعبان داشتند.[۱۷]

سرکوب قیام

خرابی دیوار حرم در کربلا
خرابی گنبد حرم حضرت اباالفضل در کربلا
خرابی در اطراف حرم در کربلا

انتفاضه شعبان ۱۵ روز طول کشید.[۱۸]

نیروهای رژیم صدام برای مقابله با این قیام، دست به سرکوب گسترده انقلابیون زدند. آمار رسمی از کشته‌ها در دست نیست اما بنابر آمار غیررسمی بین سیصد تا پانصد هزار نفر کشته و حدود دو میلیون نفر عراقی آواره شدند.[۱۹]

در این سرکوب سازمان مجاهدین خلق ایران هم به یاری صدام شتافت. بنابر اسناد موجود آنان در سرکوب مردم بصره نقش داشتند و تعداد زیادی از کشته‌ها را در گورهای دسته‌جمعی دفن کردند. هفتم آبان ۱۳۹۴، گروهی که خود را متشکل از خانواده‌های قربانیان انتفاضه شعبانیه معرفی می‌کرد در عملیات موشکی ۲۵ عضو گروه مجاهدین خلق را کشته و ۲۰۰ نفر از آنان را زخمی کرد.[۲۰]

حمله به حرم‌های مقدس شیعه

سرکوب قیام مردم کربلا توسط حسین کامل داماد صدام و سرکوب قیام مردم نجف توسط طه یاسین رمضان از افراد مشهور و مهم حزب بعث انجام شد.[۲۱] نیروهای رژیم صدام با توپ و تانک به کربلا و نجف حمله کردند. در این حملات، حرم امام علی(ع)، حرم امام حسین(ع) و حرم حضرت عباس(ع) آسیب دید و تا شش ماه درِ حرم‌ بسته بود.[۲۲] نیروهای بعثی در کربلا و نجف ده‌ها مسجد، مدارس دینی و حسینیه را خراب کردند.[۲۳] بسیاری از کتاب‌های خطی ارزشمند نیز از بین برده شد.[۲۴]

سه شهر نجف،‌کربلا و کرکوک بیشترین خرابی‌ها را شاهد بود.[۲۵]

رویکرد آمریکا و ایران

سیاست دولت آمریکا پس از بیرون راندن عراق از کویت در سال ۱۹۹۱ تغییر رژیم عراق بود و بوش نیز از مردم عراق خواسته بود تا دست به تغییر رژیم بزنند. با آغاز انتفاضه شعبانیه در مارس ۱۹۹۱، بوش پدر از قیام عمومی شیعیان عراق که دامنه آن تا حومه بغداد نیز کشیده شده بود احساس نگرانی کرد و از بیم روی کار آمدن یک دولت دینی در عراق، دست صدام را برای نابودی انتفاضه باز گذاشت.[۲۶]

در ایران به جهت کشتار مردم عراق و اهانت به اماکن مقدس، یک روز عزای عمومی اعلام شد و آیت الله خامنه‌ای پیامی را به این مناسبت صادر کردند.[۲۷]

دلایل ناکامی

باوجود آنکه بسیاری از شهرها به دست معترضان افتاده بود، اما قیام، در مدت کوتاهی سرکوب شد. محققان چند عامل را موجب شکست سریع انتفاضه دانسته‌اند:

  • استفاده حکومت از سلاح‌های سنگین همچون توپ‌خانه که قدرت تخریبی بالایی داشت.
  • استفاده از نیروی آموزش دیده همچون گارد ریاست جمهوری که به انواع سلاح‌ها دسترسی داشتند و همچنین اختیارات گسترده‌ای برای کشتن نیز بدان‌ها داده شده بود.[۲۸]
  • تسلط هوایی رژیم و خصوصا نقش هلی‌کوپترها در سرکوب مردم.
  • عدم وجود هماهنگی بین گروه‌های عراقی.
  • سیطره بدون برنامه انقلابیان بر شهرهای عراق.
  • نداشتن روحیه تعاون و ملی گرایی در بین گروه‌ها که باعث تضعیف روحیه همبستگی شد.[۲۹]

پانویس

  1. کریمی، «جنگ عراق و کویت»، ج۱۱، ص۱۴۰.
  2. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۲۲۳.
  3. الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۲۰۰.
  4. الاسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۲۰۰.
  5. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۲۳۰.
  6. الحکیم، عذاب بلا نهایه، ۱۹۹۳م، ص۱۱۷.
  7. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۲۳۰.
  8. الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۲۰۰.
  9. الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۲۰۱.
  10. آل‌طعمه، الانتفاضه الشعبانیه فی کربلاء، ۱۴۳۳ق، ص۱۹.
  11. آل‌طعمه، الانتفاضه الشعبانیه فی کربلاء، ۱۴۳۳ق، ص۲۰.
  12. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۲۴۷.
  13. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۲۸۰-۲۸۱.
  14. برای اطلاعات بیشتر در این زمینه رجوع کنید به: جعفریان، خاطره ای خواندنی در باره دستگیری آیت الله خویی در انتفاضه شعبانیه ۱۹۹۱
  15. الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ص۲۱۳.
  16. درگذشت مرجع بزرگ، آیت اللّه سید عبدالاعلی موسوی سبزواری.
  17. خامه‌یار، «قیام سرتاسری و همگانی مردم عراق»، ص۶۷.
  18. آل‌طعمه، الانتفاضه الشعبانیه فی کربلاء، ص۱۷.
  19. «ماجرای انتفاضه شعبانیه چیست؟»
  20. «جیش‌المختار حمله به مقر منافقین را بر عهده گرفت».
  21. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۲۸۹.
  22. آل‌طعمه، الانتفاضه الشعبانیه فی کربلاء، ۱۴۳۳ق، ص۴۷.
  23. آل‌طعمه، الانتفاضه الشعبانیه فی کربلاء، ۱۴۳۳ق، ص۱۴۹-۱۵۶.
  24. الحکیم، عذاب بلا نهایه، ۱۹۹۳م، ص۱۱۲.
  25. الحکیم، عذاب بلا نهایه، ۱۹۹۳م، ص۱۱۸.
  26. سایت مرکز تحقیقات استراتژیک[پیوند مرده]
  27. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۳۱۵.
  28. الأسدی، موجز تاریخ العراق السیاسی الحدیث، ۲۰۰۱م، ۲۱۰.
  29. تبرائیان، انتفاضه شعبانیه،‌۱۳۹۱ش، ص۵۰۹.

منابع