امام صادق علیه السلام

(تغییرمسیر از امام صادق)
جعفر
بقیع10.jpg
نقش امام ششم شیعیان
نام جعفر
کنیه ابوعبدالله
زادروز ۱۷ ربیع‌الاول، ۸۳ق.
زادگاه مدینه
مدت امامت ۳۴ سال (۱۱۴ تا ۱۴۸ق)
شهادت ۲۵ شوال، ۱۴۸ق.
مدفن مدینه
محل زندگی مدینه
لقب(ها) صادق، صابر، طاهر، فاضل
پدر امام باقر(ع)
مادر ام فروة
همسر(ان) حمیده، فاطمه
فرزند(ان) اسماعیل، عبدالله، ام فروة، موسی(ع)، اسحاق، محمد، عباس، علی، اسماء و فاطمه
طول عمر ۶۵ سال

جعفر بن محمد معروف به امام جعفر صادق(ع) (۸۳-۱۴۸ق)، ششمین امام شیعیان امامی. پدر وی امام باقر(ع) و مادرش ام فروه است. امام صادق در دوران حکومت پنج خلیفه آخر اموی و دو خلیفه نخست عباسی می‌زیست. او به جهت ضعف حکومت اموی، فعالیت علمی بیشتری نسبت به دیگر امامان شیعه داشته است.

شمار شاگردان و راویان او را ۴۰۰۰ نفر دانسته‌اند. بیشتر روایات اهل بیت(ع)، از امام صادق است؛ از این رو مذهب شیعه امامی را مذهب جعفری نیز می‌خوانند. امام صادق در میان علمای اهل سنت جایگاه بالایی دارد. برخی از آنها مانند ابوحنیفه و مالک بن انس از او روایت کرده‌اند.

امام صادق، با وجود ضعف حکومت اموی و درخواست شیعیان، بر ضد حکومت قیام نکرد و شیعیان را نیز از قیام پرهیز می‌داد. به گفته شیخ صدوق، وی با آنکه از زید به نیکی یاد می‌کرد، با قیام او مخالف بود؛ اما ابن اثیر نوشته است که امام صادق به برخی توصیه کرده است در قیام زید شرکت کنند. امام صادق به دستور ابوجعفر منصور به وسیله زهر به شهادت رسید.

نام، نسب و القاب‌

جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب، ششمین امام مذهب شیعه امامی است. پدر او امام محمد باقر(ع) و مادرش فاطمه یا قریبه، مشهور به ام فروه[۱] دختر قاسم بن محمد بن ابی‌بکر بود.[۲] کنیه‌ مشهور امام صادق(ع)، ابوعبدالله (ناظر به دومین فرزندش عبدالله افطح) است. با کنیه‌های ابواسماعیل (ناظر به فرزند ارشدش، اسماعیل) و ابوموسی (ناظر به دیگر فرزندش امام موسی کاظم(ع)) نیز از او نام برده‌اند.[۳]

مشهورترین لقب امام صادق، «صادق» است.[۴] بر طبق روایتی، پیامبر اسلام(ص) این لقب را به او داده است تا از جعفر کذاب تمایز یابد.[۵] برخی بر این باورند که امام صادق(ع) به جهت پرهیز از شرکت در قیام‌های عصر خود، به‌ویژه قیام عبدالله بن حسن، صادق لقب گرفته است؛ چرا که در آن زمان به کسی که مردم را گرد خود جمع و به قیام برضد حکومت تحریک می‌کرد، کذّاب (دروغگو) می‌گفتند. در همان دوران ائمه این لقب برای امام صادق به کار می‌رفت.[۶] برخی از علماء اهل سنت چون مالک بن انس، احمد بن حنبل و جاحظ نیز این لقب را برای وی به کار برده‌اند.[۷]

زندگی‌نامه

مرقد امام صادق(ع) در قبرستان بقیع
  • تولد و وفات

امام صادق، در ۱۷ ربیع‌الاول سال ۸۳ق در مدینه به دنیا آمد و در ۲۵ شوال سال ۱۴۸ق در ۶۵ سالگی همان‌جا درگذشت.[۸] برخی ولادتش را در سال ۸۰ق نوشته‌اند.[۹] همچنین ابن قتیبة الدینوری وفاتش را در سال ۱۴۶ق ثبت کرده است[۱۰] که برخی آن را خطای در ضبط دانسته‌اند.[۱۱]

  • زمانه

حیات امام صادق، با خلافت ده خلیفه آخر بنی امیه از جمله عمر بن عبدالعزیز و هشام بن عبدالملک و دو خلیفه نخست عباسی، سفاح و منصور دوانیقی هم‌زمان بود.[۱۲] او در سفر امام باقر به شام که به درخواست هشام بن عبد الملک صورت گرفت، همراه پدر بود.[۱۳] در امامت امام صادق، پنج خلیفه آخر اموی یعنی از هشام بن عبدالملک به بعد و سفاح و منصور خلفاء عباسی حکومت کردند.[۱۴] در این دوران حکومت بنی‌امیه ضعیف و سرانجام سرنگون شد و پس از آن بنی‌عباس روی کار آمدند. ضعف و عدم نظارت حکومت‌ها فرصت مناسبی برای امام صادق جهت انجام فعالیت‌های علمی فراهم کرد.[۱۵] البته این آزادی تنها در دهه سوم قرن دوم هجری، وجود داشت و پیش از آن در زمان بنی امیه و پس از آن به جهت قیام نفس زکیه و برادرش ابراهیم فشارهای سیاسی فراوانی بر ضد امام صادق و شیعیانش وجود داشت.[۱۶]

  • همسران و فرزندان

حمیده و فاطمه همسران مشهور امام صادق‌اند.[۱۷] شیخ مفید برای وی ۱۰ فرزند را نام برده است: اسماعیل، عبدالله افطح و ام فروة از فاطمه، کاظم، اسحاق و محمد از حمیده و عباس و علی، اسماء و فاطمه از همسران دیگر، فرزندان او بودند.[۱۸]

فعالیت علمی

در دوران امامت امام صادق(ع)، به علت ضعف حکومت اموی، فرصتی برای بیان عقاید به وجود آمد و بحث‌های علمی فراوانی در موضوعات مختلف درگرفت.[۱۹] این آزادی علمی و دینی که برای کمتر امامی از ائمه دوازده‌گانه وجود داشت، سبب می‌شد تا شاگردان امام آزادانه در مباحث علمی شرکت کنند.[۲۰] ابان بن تغلب گزارش کرده است که مردم در مسجد از او سؤالات فقهی‌شان را می‌پرسیده‌اند.[۲۱] امام صادق با استفاده از این فرصت، روایات فراوانی در زمینه‌های گوناگونِ فقه، کلام و... بیان کرد.[۲۲] به گفته ابن حَجَر هیتمی، مردم از او دانش‌های فراوان نقل می‌کردند و آوازه او به همه جا رسیده بود.[۲۳] ابو بحر جاحظ هم نوشته است دانش و فقه او دنیا را پر کرده بود.[۲۴] حسن بن علی وشاء گفته است که نهصد نفر را در مسجد کوفه دیده است که از امام صادق حدیث نقل کرده‌اند.[۲۵]

مذهب جعفری

نوشتار اصلی: مذهب جعفری

در میان امامان شیعه، چه در اصول دین و چه در فروع دین، بیشترین روایت از امام صادق(ع) نقل شده است.[۲۶] وی همچنین بیشترین شمار راویان را داشته‌ است. اربلی شمار روایت‌کنندگان از او را ۴۰۰۰ تن دانسته است.[۲۷] ابان بن تغلب گفته است: «شیعیان کسانی‌اند که چون مردم در سخن رسول خدا(ص) اختلاف کنند، سخن علی(ع) را می‌گیرند و آنگاه که در سخن علی اختلاف ورزند، سخن جعفر بن محمد(ع) را می‌گیرند.»[۲۸] به جهت نقل بیشترین روایات فقهی و کلامی از امام صادق، مذهب شیعه امامی را مذهب جعفری نیز می‌خوانند.[۲۹]

در سال ۱۳۷۸ قمری، شیخ محمود شلتوت رئیس دانشگاه الأزهر مصر، در پاسخ به استفتایی، مذهب جعفری را به رسمیت شناخت و عمل به آن را به لحاظ شرعی جایز شمرد.[۳۰][۳۱]

مناظرات و گفتگوهای علمی

متون حدیثی شیعه، مناظرات و گفتگوهایی را میان امام صادق(ع) و متکلمان مذاهب دیگر و نیز برخی از منکران وجود خدا گزارش کرده‌اند.[۳۲] کتاب الاحتجاج مجموعه‌ای از مناظرات امام صادق را گرد آورده است که برخی از‌ آنها عبارت است از:

  • مناظره با یکی از منکران خدا درباره وجود خدا[۳۳]
  • مناظره با ابوشاکر دَیصانی، درباره وجود خدا[۳۴]
  • مناظره با ابن ابی العوجاء درباره وجود خدا[۳۵]
  • مناظره با ابن ابی العوجاء درباره حدوث عالَم[۳۶]
  • مناظره‌ای طولانی با یکی از منکران وجود خدا درباره مسائل مختلف دینی[۳۷]
  • مناظره با ابوحنیفه درباره شیوه استنباط احکام فقهی، به‌ویژه قیاس[۳۸]
  • مناظره با رؤسای معتزله درباره شیوه انتخاب حاکم و برخی احکام فقهی[۳۹]

سیره سیاسی

امامت امام صادق (ع) ۱۱۴-۱۴۸ق
سفاح عباسی ۱۳۲-۱۳۶ق
مروان بن محمد ۱۲۷-۱۳۲ق
حاکمان زمان امامت امام صادق (ع)

علی‌رغم آنکه امامت امام صادق با ضعف و فروپاشی امویان همراه بود، وی از درگیری‌های نظامی و سیاسی دوری جست و حتی دعوت به خلافت را نپذیرفت. شهرستانی گزارش کرده است که ابومسلم خراسانی پس از مرگ ابراهیم امام، در نامه‌ای امام صادق را شایسته‌ترین فرد برای خلافت خواند و از او دعوت کرد تا خلافت را بپذیرد؛[۴۰] اما امام صادق در پاسخ نوشت: « نه تو از یاران منی و نه زمانه، زمانه من است». او در پاسخ به دعوت ابوسلمه برای خلافت نیز نامه او را سوزاند؛ [۴۱] وی همچنین در قیام‌هایی که بر ضد حکومت روی داد، از جمله قیام عمویش زید بن علی، شرکت نکرد.[۴۲] بر طبق حدیثی، امام صادق نبود یاران راستین را علت خودداری از قیام شمرده است.[۴۳]

با این همه امام صادق هیچ‌گاه روابط حسنه‌ای با حاکمان زمان خود نداشت. زمانی که همراه پدرش امام محمد باقر به حج رفته بود، در مراسم حج، اهل بیت را برگزیدگان خدا معرفی و به دشمنی خلیفه هشام بن عبدالملک با اهل بیت اشاره کرد.[۴۴] وی در پاسخ به منصور دوانیقی که از او خواست مانند دیگر مردم نزد او برود، نوشت: ما چیزی نداریم که به جهت آن از تو بترسیم و تو چیزی از امور اخروی نداری که ما به جهت آن به تو امیدوار باشیم.[۴۵]

به‌کارگیری شیوه تقیه

به‌جز دهه سوم قرن دوم هجری که با فروپاشی خلافت بنی‌امیه هم‌ز‌مان بود، خلفای اموی و عباسی همواره فعالیت‌های امام صادق و یارانش را زیر نظر داشتند. فشارهای سیاسی در اواخر زندگی امام صادق بیش از پیش شد.[۴۶] طبق برخی روایات جاسوسان منصور دوانیقی کسانی را که با شیعیان امام صادق درارتباط بودند، گردن می‌زدند؛[۴۷] از این رو امام صادق و یارانش از روش تقیه استفاده می‌کردند.[۴۸]

امام صادق به سفیان ثوری که به دیدار او آمده بود، گفت: تو مردی هستی که سلطان در پی تو است؛ من هم مردی هستم که از سلطان در تقیه‌ام. بهتر است از اینجا بروی.»[۴۹] در حدیث دیگری امام صادق از ابان بن تغلب خواسته است که در پاسخ به پرسش‌های فقهی مردم، برای آنکه مشکلی پیش نیاید، دیدگاه‌های علماء اهل سنت را برایشان نقل کند؛[۵۰] همچنین روایاتی از امام صادق نقل شده است که بر تقیه تأکید می‌کنند. در برخی از آنها تقیه در جایگاهی برابر با نماز قرار گرفته است.[۵۱]

سفر به عراق

امام صادق(ع) در زمان حکومت سفاح و نیز حکومت منصور دوانیقی به علت احضار حکومت، سفرهایی را به عراق داشته است.او در این سفرها به کربلا، نجف و کوفه هم رفته است.[۵۲] محراب امام صادق(ع) در مسجد کوفه که در بخش شرقی مسجد، نزدیک قبر مسلم بن عقیل قرار دارد و محراب او در مسجد سهله از جمله یادگارهای امام صادق در عراق است.[۵۳] امام صادق قبر امام حسین(ع) در کربلا را زیارت کرده است. در ساحل رود حسینیه در کربلا، بنایی است که محرابی منسوب به امام صادق در آن قرار دارد.[۵۴]

  • نشان‌دادن قبر حضرت علی(ع)

در روایات گزارش‌هایی از زیارت‌های امام صادق از قبر حضرت علی بیان شده است.[۵۵] او قبر حضرت علی را که تا پیش از آن پنهان بود، به یارانش نشان داد. به گفته کلینی، وی روزی یزید بن عمرو بن طلحه را به مکانی میان حیره و نجف برد و قبر حضرت علی را به او نشان داد.[۵۶] شیخ طوسی نیز گفته است: امام صادق نزد قبر حضرت علی آمد، نماز خواند و به یونس بن ظَبیان گفت: این مزار حضرت علی(ع) است.[۵۷]

شاگردان و راویان

شیخ طوسی در رجال خود از حدود ۳۲۰۰ تن به عنوان راویان امام صادق(ع) نام می‌برد.[۵۸] شیخ مفید در کتاب الارشاد این عدد را به چهار هزار نفر می‌رساند.[۵۹] به گفته شیخ طوسی، ابن عقده کتابی در خصوص راویان امام صادق داشته است که در آن نام ۴۰۰۰ راوی آمده است.[۶۰]

بیشتر نویسندگان اصول اربعمائه (اصول چهارصدگانه) شیعه، شاگردان امام صادق بوده‌اند. در مقایسه با دیگر ائمه، وی بیشترین شاگرد را از میان اصحاب اجماع داشته است که مورداعتمادترین روایان ائمه هستند.[۶۱] برخی از مشهورترین شاگردان امام صادق عبارتند از:

برخی از شاگردان امام صادق حوزه کلام تخصص داشتند؛ از جمله مؤمن طاق، حمران بن اعین، قیس ماصر و هشام بن حکم.[۶۲]

اهل سنت

برخی از علمای اهل سنت که شاگرد امام صادق بوده‌‌اند یا از او روایت کرده‌اند، عبارتند از:

احادیث مشهور

برخی از احادیث مشهور امام صادق عبارت است از:

  • حدیث توحید مُفَضَّل

توحید مُفَضَّل حدیثی طولانی است که به گفته برخی امام صادق آن را در چهار جلسه به مفضل بن عمر املا کرده است. در این حدیث از مسائلی چون آفرینش جهان، خلقت انسان، شگفتی‌های جهان حیوانات، شگفتی های آسمان و زمین، حقیقت مرگ و فلسفه خلقت انسان سخن به میان آمده است.

  • حدیث عِنوان بصری

در حدیث عِنوان بَصری، امام صادق پس از تعریف عبودیت، دستورالعمل‌هایی را در زمینه‌های ریاضت نفس، بردباری و علم به شخصی به نام عِنوان بصری گفته است.

  • حدیث مقبوله عُمر بن حَنظَله

در فقه و اصول از حدیث مقبوله عُمر بن حَنظَله در مباحث تعارض ادله و لایت فقیه سخن می‌گویند. این حدیث از دو موضوع قضاوت و تعارض روایات سخن گفته است. برخی برای اثبات ولایت فقیه به این حدیث استناد کرده‌اند.

جایگاه نزد اهل سنت

امام صادق نزد بزرگان اهل سنت جایگاه بالایی داشته است. ابوحنیفه از پیشوایان اهل سنت، امام صادق را فقیه‌ترین و داناترین فرد در میان مسلمانان دانسته است.[۶۴] وی دوسال در درس امام صادق حاضر شده و گفته ست که اگر آن درس‌ها نبود وی هلاک می‌شد.[۶۵] شیخ صدوق از مالک بن انس نقل کرده است که وی مدتی در نزد امام صادق می‌رفته و از او حدیث می‌شنیده است.[۶۶] او در کتاب المکوطاة خود که به گفته شافعی صحیح‌ترین کتاب بعد از قران است، از امام صادق روایت نقل کرده است.[۶۷]

ابن حجر هیتمی نوشته است عالمان بزرگ اهل سنت، چون یحیی بن سعید، ابن جریح، مالک، سفیان بن عیینه، سفیان ثوری، ابوحنیفه، شعبة بن الحجاج و ایوب سختیانی از او روایت کرده‌اند؛[۶۸] ابو بحر جاحظ نیز گفته است ابوحنفیه و سفیان ثوری از شاگردان امام صادق بوده‌اند و حسبک بهما فی هذا الباب[۶۹] با توجه به شاگردی علماء اهل سنت به‌ویژه پیشوایان فقهی آنان، چون ابوحنیفه و مالک بن انس، ابن ابی الحدید نوشته ست: فقه اهل سنت ریشه در فقه امام جعفر صادق دارد.[۷۰] با این همه، در فقه اهل سنت، با وجود توجه فراوان به فقیهان معاصر امام صادق، به دیدگاه‌های او توجه نشده است.[نیازمند منبع]

درگذشت

بسیاری از منابع شیعه و سنی از شهادت امام صادق سخن نگفته‌اند. برخی از علماء شیعه همچون شیخ مفید درگذشت او را به مرگ طبیعی دانسته‌اند. برخی از منابع امامیه با تکیه بر حدیثی که می‌گوید معصومین با قتل از دنیا می‌روند، گفته‌اند امام صادق شهید شده است.[۷۱] ابن بابویه قمی و نویسنده دلائل الامامه تصریح کرده‌اند که امام صادق به دستور منصور دوانیقی و بر اثر مسمومیت از دنیا رفته است.[۷۲]

نوشته‌های امام صادق

در برخی از کتاب‌های حدیثی شیعه رساله‌ها یا نامه‌های بلندی از امام صادق به شیعیان گزارش شده است. در صحت برخی از نها تردید هست اما بخی دیگر در کتبی چون کافی امده است از اعتبرا بالایی برخوردارند. برخی از آنها عبارتند از:

  • رساله امام صادق به اصحاب: این رساله شامل توصیه هایی به شیعیان در زمینه های مختلف است که در کتاب کافی آمده است.
  • رساله شرایع الدین به روایت اعمش: درباره اصول و فروع دین که ابن بابویه نقلکرده است
  • قطعه ای از یک نامه در زمینه تفسیر
  • قطعه‌ای از یکنامه به اصحاب رأی و قیاس در نقد آنان
  • الرسالة الأهوازیه به نجاشی والی اهواز متن این رساله در کتاب کشف الریبه شهید ثانی امده و چاپ شده
  • توحید المفضل یا کتاب فکردرباره خداشناسی
  • رساله اهلیلجه گفتگو با پزشک هندی درباره اثبات وجود خدا نجاشی از این کتا با نام بدءالخق و الحث علی العتبار نام برده است
  • متن مشهور به تفسیر امام صادق
  • تفسیر النعمانی[۷۳]

برخی از کتاب‌ها که شاگردان امام از سخنان او تألیف کرده‌اند بیشتر از اهل سنت هستند[۷۴] از میان انها تنها الجعفریات یا لشعثیان نوشته محمد بنممحمد بن اشعث نثر الدرر که در تحف العقول ابن شعبه است.[۷۵]

کتاب‌شناسی

کتاب‌های فراوانی درباره امام صادق(ع)، نگارش یافته است. کتاب کتاب‌شناسی امام جعفر صادق، حدود هشتصد عنوان کتاب چاپی را نام برده است. کتاب‌های اخبار الصادق مع ابی حنیفه و اخبار الصادق مع المنصور از محمد بن وهبان دبیلی(قرن ۴) و اخبار جعفر بن محمد از عبدالعزیز یحیی جلودی (قرن ۴) قدیمی‌ترین کتابها در این زمینه است.[۷۶] برخی از کتاب‌ها و مقالات درباره امام صادق عبارت است از:

  • الامام الصادق(ع) و المذاهب الاربعة، نوشته اسد حیدر. این کتاب با عنوان امام صادق و مذاهب چهارگانه، به زبان فارسی ترجمه شده است؛[۷۷]
  • کتابنامه امام صادق از رضا استادی
  • الإمام الصادق، نوشته محمدحسین مظفر
  • الإمام جعفر الصادق، نوشته عبدالحلیم الجُندی
  • مقاله «امام جعفر صادق» در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، نوشته احمد پاکتچی
  • موسوعة الإمام الصادق، تألیف باقر شریف قَرَشی
  • موسوعة الامام جعفر الصادق نوشته سیدمحمدکاظم قزوینی تاکنون ۱۵ جلد این کتاب چاپ شده است. این مجموعه قرار است ۶۰ جلد آن باشد.[۷۸]
  • موسوعة الإمام جعفر الصادق، هِشام آل قُطَیط
  • زندگانی امام صادق جعفر بن محمد(ع)، نوشته سید جعفر شهیدی
  • مغز متفکر جهان شیعه، نوشته ذبیح الله منصوری. نویسنده نگارش کتاب را به مرکز مطالعات اسلامی استراسبورگ نسبت داده و خود را مترجم آن معرفی کرده است؛ اما برخی این سخن را نادرست دانسته و گفته‌اند: چنین کتابی تاکنون تألیف نشده است.[۷۹]

پانویس

  1. شهیدی، زندگانی امام صادق جعفر بن محمد(ع)، ۱۳۸۴ش، ص۵.
  2. مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۱۸۰.
  3. پاکتچی، «امام جعفر صادق»، ج۱۸، ص۱۸۱.
  4. پاکتچی، «امام جعفر صادق»، ج۱۸، ص۱۸۱.
  5. صدوق، کمال الدین، ۱۳۵۹ش، ص۳۱۹؛ «القاب الرسول و عترته»، ص۶۰، ۶۱.
  6. نک پاکتچی، «امام جعفر صادق»، ج۱۸، ص۱۸۱.
  7. پاکتچی، «امام جعفر صادق»، ج۱۸، ص۱۸۱.
  8. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، علامه، ج۴، ص ۲۱۰؛ مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۱۸۰.
  9. نک اربلی، کشف الغمة، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۶۹۱.
  10. نک ابن قتیبة الدینوری، المعارف، ۱۹۹۲م، ص۲۱۵.
  11. پاکتچی، «امام جعفر صادق»، ج۱۸، ص۱۸۷.
  12. شهیدی، زندگانی امام صادق، ۱۳۷۸ش، ص۴.
  13. شهیدی، زندگانی امام صادق، ۱۳۷۸ش، ص۶.
  14. شهیدی، زندگانی امام صادق، ۱۳۷۸ش، ص۴.
  15. شهیدی، زندگانی امام صادق، ۱۳۷۸ش، ص۴۷.
  16. جعفریان، حیات فکری‌سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۳ش، ص۴۳۵.
  17. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۹.
  18. نک مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۹.
  19. شهیدی، زندگانی امام صادق، ۱۳۸۴ش، ص۴۷-۶۰.
  20. جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۳ش، ص۴۳۵، ۴۳۶.
  21. جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۳ش، ص۴۳۶.
  22. شهیدی، زندگانی امام صادق، ۱۳۸۴ش، ص۶۱.
  23. نک ابن حجر هیتمی، الصواعق المحرقه، چاپ قاهره، ۱۴۲۹ق/۲۰۰۸م، ص۵۵۱.
  24. رسائل الجاحظ، ص۱۰۶.
  25. فهرست نجاشی، چاپ جامعه مدرسین، ص۳۹.
  26. پاکتچی، «امام جعفر صادق»، ج۱۸، ص۲۰۵.
  27. نک اربلی، کشف الغمة، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۷۰۱.
  28. نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۱۲.
  29. شهیدی، زندگانی امام صادق، ۱۳۸۴ش، ص۶۱.
  30. «شیخ محمود شلتوت»، سایت مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
  31. «فتوای تاریخی شیخ شلتوت مفتی اعظم عالم تسنن و رئیس دانشگاه الازهر مصر»، درس‌هایی از مکتب اسلام، ش۳، ۱۳۳۸.
  32. از جمله نک کلینی، اصول کافی، ج۱، ۱۴۰۷ق، ص۷۹، ۸۰، ۱۷۱-۱۷۳؛‌ شیخ مفید، اختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۱۸۹، ۱۹۰.
  33. طبرسی، احتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۳۱-۳۳۳.
  34. طبرسی، احتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ۳۳۳.
  35. طبرسی، احتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۳۵، ۳۳۶.
  36. طبرسی، احتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۳۶.
  37. طبرسی، احتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۳۶، ۳۵۲.
  38. طبرسی، احتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۶۰-۳۶۲
  39. طبرسی، احتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۶۲-۳۶۴.
  40. شهرستانی، الملل والنحل، ج۱، ص۱۵۴.
  41. مروج الذهب، ج۳، ص۲۴۳-۲۵۴.
  42. پاکتچی، «امام جعفر صادق»، ص۱۸۳، ۱۸۴.
  43. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، علامه، ج‏۴، ص۲۳۷.
  44. بحار، ج۴۶، ص۳۰۶.
  45. بحار، ج۴۷، ص۱۸۴.
  46. جعفریان، حیات فکری‌سیاسی امامان شیعه، ص۴۳۵.
  47. روضةالواعظین، ص۲۸۲، ۲۸۳.
  48. جعفریان، حیات فکری‌سیاسی امامان شیعه، ص۴۳۵.
  49. القند، ص۴۶۹.
  50. رجال کشی، ص۳۳۰.
  51. روضةالواعظین، ص۲۹۳.
  52. مظفر، الامام الصادق، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۱، ص۱۲۶و۱۳۰.
  53. مظفر، الامام الصادق، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۱، ص۱۲۹.
  54. مظفر، الامام الصادق، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۱، ص۱۳۰.
  55. برای نمونه نک شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۵و۳۶.
  56. نک کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۷۱.
  57. نک شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۵.
  58. طوسی، اختیار معرفة الرجال، موسسة آل البیت، ج۲، ص۴۱۹-۶۷۹
  59. نک شیخ مفید، ارشاد، ص۲۵۴.
  60. محدث قمی، الکنی و الالقاب، ج۱، ص۳۵۸.
  61. پاکتچی، «جعفر صادق، امام»، ص۱۸۷.
  62. پاکتچی، «امام جعفر صادق»، ج۱۸، ص۱۹۹.
  63. حسینی، «بزرگان اهل سنّت در جمع شاگردان حضرت صادق(ع)»، ص۱۴.
  64. شمس الدین ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۱۶۶؛ به نقل از شهیدی، زندگانی امام صادق، ۱۳۸۴ش، ص۶۱.
  65. آلوسی، مختصز تحفة اثنی عشریه، اسد حیدر، ج۱، ص۵۸، مظفر، ص۲۲۷.
  66. صدوق، خصال، ص۱۶۸؛ صدوق، امالی، ص۱۶۹؛ علل الشرایع ص۲۳۴.
  67. همایش، ص۱۴۸.
  68. ابن حجر الهیتمی، الصواعق المحرقة، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۵۸۶.
  69. رسائل الجاحظ، ص ۱۰۶، به نقل از همایش، ص۱۵۸.
  70. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱، ص۱۸.
  71. پاکتچی، «امام جعفر صادق»، ص۱۸۷.
  72. ابن بابویه، الاعتقدات، ص۹۸؛ دلائل؟
  73. کتابچی، «جعفر صادق، امام»، ص۲۱۸، ۲۱۹.
  74. کتابچی، «جعفر صادق، امام»، ص۲۱۹.
  75. کتابچی، «جعفر صادق، امام»، ص۲۱۸، ۲۱۹.
  76. کتابچی، «جعفر صادق، امام»، ص۲۱۹.
  77. نک حیدر، اسد، امام صادق و مذاهب اهل سنت، ترجمه محمدحسین سرانجام و دیگران، قم، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب قم، ۱۳۹۰ش.
  78. «گزارشی از موسوعه الامام الصادق علیه السلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۳۹۶.
  79. نک معمای همایش اسلام‌شناسی استراسبورگ، مهدی شاکری و بابک فرمایه، سایت امام موسی صدر نیوز.

منابع

  • «القاب الرسول و عترته»، ضمن المجموعة النفيسة، قم، ۱۴۰۶ق.
  • ابن حجر الهیتمی، احمد بن محمد، الصواعق المحرقة علی اهل الرفض و الضلال و الزندقة، محقق عبدالرحمن بن عبدالله الترکی، بیروت، موسسة الرسالة، ۱۴۱۷ق.
  • ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، قم، علامه، بی تا.
  • ابن قتیبة الدینوری، عبدالله بن مسلم، المعارف، محقق ثروت عکاشة، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، الطبعة الثانیة،‌ ۱۹۹۲م.
  • اربلى‏، علی بن عیسی، كشف الغمة في معرفة الأئمة، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۹ش.
  • برقی، احمد بن محمد، المحاسن، محقق جلال الدین محدث ارموی، تهران، بی نا، ۱۳۳۱ش.
  • پاکتچی، احمد، «امام جعفر صادق»، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۹ش.
  • شهیدی، سیدجعفر، زندگانی امام صادق جعفر بن محمد(ع)، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۴ش.
  • صدوق، محمد بن علی، الامالی، قم، موسسة البعثة، ۱۴۱۷ق.
  • صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا(ع)، محقق مهدی لاجوردی زاده، تهران، انتشارات جهان، بی تا.
  • صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، تحقیق علی اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۵۹ش.
  • طبرسی، فضل بن الحسن، اعلام الوری باعلام الهدی، تحقیق موسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، موسسة آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
  • طوسی، محمد بن الحسن، اختیار معرفة الرجال، قم، موسسة آل البیت لاحیاء التراث، بی تا.
  • مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۳۷۲ش.
  • نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، جماعة المدرسین، ۱۴۱۶ق.
پیشین:
امام محمد باقر
امام ششم شیعیان دوازده امامی
۱۱۴-۱۴۸ هجری قمری
پسین:
امام موسی کاظم


به زبان‌های دیگر مطالعه کنید