باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

المبسوط فی فقه الامامیه (کتاب)

المبسوط فی فقه الامامیه، از آثار فقهی شیخ طوسی (۳۸۵-۴۶۰ق) به زبان عربی.

شیخ طوسی المبسوط را در پاسخ به ادعای مخالفان شیعه که فقه این مذهب را کوچک می‌شمردند، نوشته است. او مدعی است. به گفته نویسنده این کتاب تمام ابواب فقه و فروعاتی که اهل سنت مطرح کرده‌اند را در بردارد. فقیهان شیعه در آثار خود به المبسوط استناد کرده‌اند.

محتویات

نویسنده

محمد بن حسن، مشهور به شیخ طوسی (۳۸۵-۴۶۰ق) از عالمان شیعه در قرن پنجم قمری است. او در فقه، تفسیر، رجال، کلام و اصول فقه صاحب‌نظر بود. التهذیب، الاستبصار، النهایه و الخلاف از مهمترین آثار فقهی است که شیخ طوسی پیش از المبسوط نوشته است.[۱]

اهمیت

المبسوط را یک دوره کامل فقه شیعه دانسته‌اند.[۲] شیخ طوسی، آن را، از این جهت که همه اصول و فروع فقه را در بردارد، در میان کتاب‌های شیعه و اهل سنت بی‌نظیر خوانده است.[۳] عالمان شیعی در کتاب‌های فقهی خود، به المبسوط استناد و از آن نقل قول کرده‌اند.[۴]

انگیزه نگارش

شیخ طوسی انگیزه خود از نگارش کتاب المبسوط، پاسخ به کوچک شمردن فقه امامیه از سوی مخالفان این مذهب دانسته است. او گفته است که مخالفان ما، تعداد فروع و مسائل فقه امامیه را کم دانسته و این نقص را به خاطر نفی قیاس و اجتهاد می‌دانستند. اما به اعتقاد شیخ طوسی، تمام فروع و مسايلی را که آنان در کتب خود آورده‌اند، در نصوص و احادیث ائمه موجود است. از این رو در المبسوط، فروع مختلف فقهی را از روایات اهل بیت استخراج کرده است.[۵]

البته شیخ طوسی در کتاب الجمل و العقود وعده داده بود که کتابی را به فروعات فقهی اختصاص دهد تا در کنار کتاب النهایه تمام مباحث فقهی را در بر بگیرد اما با این استدلال که فروعات فقهی وقتی فهمیده می‌شوند که در کنار اصول فقهی باشند از تصمیم خود صرف‌نظر کرده و کتاب المبسوط را می‌نویسد.[۶]

شیخ طوسی گفته است کتابی سراغ ندارم که در آن اصول و فروع فقه به صورت کامل بر طبق مذهب شیعه بحث شده باشد.[۷]

محتوا

المبسوط به احکام فقهی اختصاص دارد. شیخ طوسی در آن از احکام طهارت، نماز، روزه، خمس، زکات، حج، اعتکاف، ازدواج، طلاق، غصب، اجاره، وقف، صدقه، هبه، مضاربه، رضاع، حدود، دیات و... سخن گفته است. او عناوین اصلی المبسوط را کتاب نامیده سپس هر کتاب را به فصل‌هایی تقسیم کرده است.[یادداشت ۱] طوسی فروع فقهی را در قالب ۳۰ یا ۸۰ کتاب گردآورده است.[۸]

ویژگی‌ها

دربرداشتن همه ابواب فقه، اختصاص به مباحث فقهی، خودداری از ذکر ادعیه و آداب و اختصار از ویژگی‌های المبسوط ذکر شده است.[۹]

گفته‌اند شیخ در این کتاب از قیاس و استحسان استفاده کرده،[۱۰] البته به گفته صاحب روضات برخی از علمای شیعه آن را از باب تقیه دانسته‌اند.[۱۱] شیخ طوسی در این کتاب نام علمایی را که از آنها نقل کرده، نیاورده است. فقط در یک مورد به نام ابن براج اشاره کرده است.[۱۲]

زمان نگارش

صاحب روضات با استناد به خطبه کتاب المبسوط، این کتاب را آخرین اثر شیخ طوسی در فقه دانسته است.[۱۳] همچنین شیخ طوسی در المبسوط، به مصباح المتهجد،[۱۴] الخلاف[۱۵] النهایه،[۱۶] الجمل و العقود[۱۷] و دیگر آثار خود ارجاع داده و یا از آنها نام برده است. اما با توجه به اینکه در کتاب الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد به المبسوط ارجاع داده،[۱۸] به احتمال، زمان نگارش المبسوط، پیش از این کتاب بوده است.

وضعیت نشر

کتاب المبسوط در سال ۱۲۷۰ق با خط محمدعلی خوانساری و تصحیح میرزا مسیح در ایران چاپ سنگی شده است.[۱۹] همچنین انتشارات المکتبة المرتضویة در سال ۱۳۸۷ق آن را با حاشیه محمدتقی کشفی و تصحیح محمدباقر بهبودی در ۸ جلد منتشر کرده است.[۲۰]

آقا بزرگ تهرانی از دو نسخه قدیمی المبسوط مربوط به سال‌های ۵۸۶ و ۶۱۳ق یاد کرده است.[۲۱] در کتاب مقدمه‌ای بر فقه شیعه از نسخه‌های مختلفی از آن یاد شده که قدیمی‌ترین آنها مربوط به سال ۵۰۷ق است.[۲۲]

پانویس

  1. خوانساری، روضات الجنات، مکتبة اسماعیلیان، ج۶، ص۲۲۲.
  2. آقا بزرگ، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۱۹، ص۵۴.
  3. طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۳؛ خوانساری، روضات الجنات، مکتبة اسماعیلیان، ج۶، ص۲۲۳.
  4. برای نمونه، رجوع کنید به، ابن ادریس حلی، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۶۴۷؛ بحرانی، الحدائق الناضره، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴۵۹.
  5. طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۱-۳.
  6. طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۳.
  7. طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۳.
  8. طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۱-۳.
  9. طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۳.
  10. خوانساری، روضات الجنات، مکتبة اسماعیلیان، ج۶، ص۲۱۷.
  11. خوانساری، روضات الجنات، مکتبة اسماعیلیان، ج۶، ص۲۱۸.
  12. طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۱۱.
  13. خوانساری، روضات الجنات، مکتبة اسماعیلیان، ج۶، ص۲۲۲.
  14. طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۱۱۷.
  15. طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۲۲۱، ج۴، ۶۳، ۱۱۱.
  16. طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۲۱۱، ج۷، ص۵۴.
  17. طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۳.
  18. طوسی، الاقتصاد الهادی، ۱۳۷۵ق، ص۲۳۹، ۳۱۶.
  19. آقا بزرگ، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۱۹، ص۵۴.
  20. نورلیب، المبسوط فی فقه الامامیه، بازبینی: ۲۴ بهمن ۱۳۹۶
  21. آقا بزرگ، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۱۹، ص۵۴.
  22. مدرسی طباطبایی، مقدمه‌ای بر فقه شیعه، ۱۳۶۸، ص۷۹.
  1. کتاب طهارة، کتاب الصلاة، کتاب صلاة المسافر، کتاب صلاة الجمعه، کتاب صلاة الجماعة، کتاب صلاة الخوف، کتاب صلاة العیدین، کتاب صلاة الکسوف، کتاب الجنائز، کتاب الزکاة، کتاب الفطره، کتاب الحج، کتاب الجهاد و سیرة الامام، کتاب الجزایا و احکامها، کتاب قسمة الفیء و الغنائم، کتاب البیوع، کتاب السلم، کتاب الرهن، کتاب المفلس، کتاب الحجر، کتاب الصلح، کتاب الحواله، کتاب الضمان، کتاب الشرکة، کتاب الوکالة، کتاب الاقرار، کتاب العاریه، کتاب الغصب، کتاب الشفعه، کتاب القراض و المضاربه، کتاب المساقاة، کتاب الاجارات، کتاب المزارعه، کتاب احیاء الموات، کتاب الوقوف و الصدقات، کتاب الهبات، کتاب اللقطه، کتاب النفقات، کتاب العتق، کتاب المکاتب، کتاب التدبیر، کتاب امهات الاولاد، کتاب الایمان، کتاب النذر، کتاب الصید و الذبائح، کتاب الاطعمه، کتاب السبق و الرمایه کتاب الوصایا کتاب الفرائض و المواریث، کتاب الودیعه، کتاب النکاح، کتاب الصداق، کتاب القسم، کتاب الخلع، کتاب الطلاق، کتاب الرجعه، کتاب الایلاء، کتاب الظهار، کتاب اللعان، کتاب العدد، کتاب الرضاع، کتاب الجراح، کتاب الدیات، کتاب القسامه، کتاب کفارة القتل، کتاب قتال اهل البغی، کتاب المرتد، کتاب الحدود، کتاب السرقة، کتاب قطاع الطریق، کتاب الاشربه، کتاب قتال اهل الرده، کتاب دفع عن النفس، کتاب الشهادات و کتاب الدعاوی و البینات عناوین اصلی المبسوط است.

منابع

  • آقا بزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، قم و تهران، اسماعیلیان و کتابخانه اسلامیه، ۱۴۰۸ق.
  • ابن ادریس حلی، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۰ق.
  • بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، تصحیح: محمدتقی ایروانی و سید عبدالرزاق مقرم، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۵ق.
  • خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، تحقیق: اسدالله اسماعیلیان، قم، مکتبة اسماعیلیان، بی‌تا.
  • طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیه، تصحیح: سید محمدتقی کشفی، تهران، المکتبة المرتضویة لاحیاء الآثار الجعفریه، ۱۳۸۷ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد، تهران، کتابخانه جامع چهل ستون، ۱۳۷۵ق.
  • مدرسی طباطبایی، سیدحسین، مقدمه‌ای بر فقه شیعه، مترجم: محمدآصف فکرت، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۶۸.