باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

الذریعة الی تصانیف الشیعة (کتاب)

(تغییرمسیر از الذریعه)
الذریعة الی تصانیف الشیعة
الذریعه.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: آقا بزرگ تهرانی (متوفای ۱۳۸۹ ق)
موضوع: کتاب‌شناسی
زبان: عربی
مجموعه: ۲۵ جلد

الذَریعَة الی تَصانیف الشیعة به معنای دستاویزی برای [شناخت] تألیفات شیعه، مشهور به الذریعة مهمترین کتاب موجود در کتاب‌شناسیِِ مؤلفان شیعه. این اثرِ مشهور نوشته آقا بزرگ تهرانی و به زبان عربی است و بزرگ‌ترین دایرة المعارف کتابشناسی شیعه به شمار می‌آید.

مجموعه ۲۵ جلدی الذریعة که به صورت الفبایی تدوین شده، شامل بیش از یازده هزار صفحه است و در آن بیش از ۵۳ هزار کتاب تألیفی و ترجمه از علمای شیعه در موضوع‌های گوناگون معرفی شده است. آقابزرگ در جمع‌آوری این مجموعه، از منابع فهرست‌نگاریِ نخستین شیعه مثل فهرست شیخ طوسی، فهرست نجاشی، و فهرست العلماء استفاده کرده است. او افزون بر این منابع، از فهرست کتابخانه‌های گوناگون نیز سود برده و گاه به آثار چاپی و خطی که خود مشاهده و مطالعه کرده و همچنین به آنچه از افراد مورد اعتماد شنیده، استناد کرده است.

چاپ و نشر این مجموعه در قم و نجف بیش از ۴۰ سال طول کشید و چند جلد آن بعد از درگذشت مؤلف منتشر شد. پس از انتشار، بر این مجموعه یک جلد دیگر افزوده شده که می‌توان آن را اولین مستدرک الذریعه در نظر گرفت. در این جلد برخی از آثاری که در الذریعه نیست گردآمده است.

الذریعه فراتر از یک دائرة المعارف کتاب‌شناختی است و آقابزرگ علاوه بر جمع‌آوری میراث مکتوب شیعه، مقالاتی تحقیقی نیز در کتاب نگاشته است.

محتویات

محتوا و ساختار

الذریعة، کتاب‌شناسی عظیمی درباره آثار شیعه است و نیز شمار اندکی از آثار مؤلفان اهل سنت که درباره شیعه کتاب نوشته‌اند. این اثر به معرفی ۵۳ هزار و ۵۱۰ کتاب تألیفی، تصنیفی و ترجمه‌شده به زبان‌های فارسی، عربی، ترکی، اردو و گجراتی در موضوع‌های گوناگون می‌پردازد.[۱]

این مجموعه بر اساس حروف الفبا ترتیب یافته و کتاب‌های شیعه در فاصله زمانی قرن اول تا ۱۳۷۰ق (چهارده قرن) در آن گرد‌آمده است.[۲] مجلدات این مجموعه به صورت خطی در ۶ جلد و به صورت چاپی در ۳۰ جلد منتشر شده است. ۵ جلد پایانی آن مستدرکات الذریعه به شمار می‌آیند.

انگیزه تألیف و نامگذاری کتاب

چنانکه علینقی منزوی، فرزند آقابزرگ تهرانی نوشته، یکی از انگیزه‌های تالیف الذریعة، پاسخگویی به ادعای جرجی زیدان در کتاب «تاریخ آداب اللغة العربیة» بوده است. جرجی زیدان در کتاب خود تصریح کرده که در قرون نخست اسلامی، فقهای نامدار در خور ذکری از میان شیعیان به ظهور نرسیده است. پس از این ادعای جرجی زیدان، سه تن از عالمان شیعه، یعنی سید حسن صدر، محمدحسین کاشف الغطا و آقابزرگ تهرانی با تالیف آثاری در پی پاسخگویی به وی برآمدند.

به‌علاوه، آقابزرگ تهرانی در مقدمه چاپ نخست الذریعة که در چاپ‌های بعدی در تهران و بیروت حذف شده است،[۳] نکاتی درباره دلایل نوشتن الذریعة ذکر کرده است؛ از جمله انس دیرینه با تألیفات دانشمندان شیعه و توجه به اینکه فقط اندکی از این تألیفات مشهور و متداول بوده و بیشتر آنها در دست فراموشی و نابودی بوده‌اند.[۴] وی همچنین مهمترین کتابشناسی متأخر مسلمانان که کشف الظنون، نوشته حاجی خلیفه بوده را دچار ضعف و نقص می‌دانسته و از همین رو به تالیف الذریعه اهتمام ورزیده است. او همچنین تشویق‌های سید حسن صدر را هم در نوشتن الذریعه مؤثر دانسته است.[۵]

نام الذریعة الی تصانیف الشیعة، به تصریح آقابزرگ تهرانی، نامی بوده که سید حسن صدر، پس از مطالعه و تحسین کتاب بر آن نهاده است.[۶] جلد اول کتاب الذریعة در عراق چاپ شد،‌ اما به خواست وزارت فرهنگ عراق، ۶ ماه از انتشار آن جلوگیری شد.[۷] به همین علت،‌ بقیه مجلدات الذریعة در تهران و تعداد کمی از آنها در نجف انتشار یافت. آقابزرگ تهرانی، پیش از انتشار بیستمین جلد کتاب خود درگذشت.[۸] انتشار کتاب الذریعة، بیش از ۴۰ سال به طول انجامید.

آقابزرگ تهرانی (۱۲۹۳-۱۳۸۹ق)، فقیه و کتاب‌شناس شیعه، آثار متعددی نگاشته که مهمترین آنها الذریعة الی تصانیف الشیعة و طبقات أعلام الشیعة است. طبقات، دائرة المعارفی در شرح احوال و آثار عالمان و رجال شیعه از قرن چهارم تا چهاردهم هجری است. آقابزرگ پس از بیماری طولانی در نجف درگذشت و طبق وصیتش، در کتابخانه خود که آن را برای استفاده علما و طلاب وقف کرده بود، به خاک سپرده شد.

مُستَدرَکات

عبدالعزیز طباطبایی پس از فوت آقابزرگ، مستدرکی برای الذریعه تنظیم کرد و در آن به تصحیح خطاهای این کتاب پرداخت. همچنین آن دسته از عنوان‌هایی را که مؤلف از آن غافل شده بود، بر این مجموعه افزود. افراد دیگری از جمله عبدالحسین حایری و محمدعلی روضاتی اصفهانی نیز استدراکاتی بر حاشیه‌های الذریعه نگاشته‌اند که چاپ نشده است.

محمد طباطبایی بهبهانی نیز پس از آشنایی با کار عبدالحسین حایری در ثبت و توضیح عناوینی که در الذریعه وجود نداشت، هر گاه به عنوان تازه‌ای از تألیفات عالمان شیعه می‌رسید، آن را در حاشیه الذریعه با ذکر توضیح کوتاهی ثبت می‌کرد. عناوین ذکر شده توسط او همراه با آنچه که حایری نگاشته بود، به حدود ۵۰۰ عنوان رسید. فهرستی از این کتاب‌ها با عنوان الشریعة الی استدراک الذریعة چاپ شد.[۹]

الذریعة، با آنکه مورد تحسین بسیاری از عالمان قرار گرفته،[۱۰] اما نقدهایی نیز بر آن وارد شده است؛ از جمله ذکر کتاب‌هایی از دیگر مذاهب و غیرمربوط با موضوع کتاب،[۱۱] ذکر نکردن همه آثار شیعه،[۱۲] ذکر نکردن مشخصات کامل و نسخه‌های کتاب‌ها،[۱۳] اشتباه در تاریخ ولادت و وفات و تاریخ چاپ برخی از آثار،[۱۴] و همچنین تکرار یک کتاب با عناوین مختلف.[۱۵] منتقدان همچنین مواردی را برشمرده‌اند که آقابزرگ تهرانی، اثری را به اشتباه به نویسنده‌ای نسبت داده یا نسخه‌ای خطی را به اشتباه، اثر نویسنده‌ای دانسته که متعلق به وی نبوده است.[۱۶]

منابع

آقابزرگ در تالیف الذریعة از فهرست‌هایی که در آن زمان از کتاب‌های شیعه در دسترس داشت، استفاده نموده که برخی از آنها عبارتند از:

  1. فهرست ابوجعفر طوسی
  2. فهرست ابوالعباس نجاشی
  3. فهرست العلماء، اثر ابن شهر آشوب مازندرانی سروی
  4. امل الآمل، اثر شیخ حر عاملی
  5. خاتمة المستدرک، اثر شیخ میرزا حسین نوری

او افزون بر این منابع از فهرست کتابخانه‌های گوناگون و نیز مشاهده و مطالعه آثار چاپی و خطی سود برده و گاهی هم به آنچه از افراد مورد اعتماد شنیده، استناد کرده است. منابعی که مولف استفاده نموده، شامل کتابخانه‌های شخصی و عمومی، بررسی کتاب‌های رجال، تاریخ و تذکره‌ها، فهرست کتابخانه‌ها و فهرست‌های دست‌نویس اهل فضل و دانش بوده است.

تفسیرها و حاشیه‌ها

الذریعة، توسط برخی از نویسندگان، موضوع‌بندی و فهرست‌نویسی شده است؛ از این جمله‌اند آثاری از قبیل:

  • معجم المولفی الشیعة، نوشته علی فاضل قائینی نجفی، از سوی وزارت ارشاد اسلامی در سال ۱۴۰۵ق در تهران چاپ شده است.

پانویس

  1. روغنی، کتاب‌شناسی گزیده توصیفی تاریخ و تمدن ملل اسلامی، ۱۳۸۲ش، ص۱۶۵.
  2. آقابزرگ تهرانی، الذریعة، دار الأضواء، ج۸، ص۲۹۶.
  3. طباطبایی، «الذریعه الی تصانیف الشیعه»، ص۸۰۳.
  4. طباطبایی، «الذریعه الی تصانیف الشیعه»، ص۸۰۲.
  5. طباطبایی، «الذریعه الی تصانیف الشیعه»، ص۸۰۲.
  6. حسینی جلالی، زندگی و آثار شیخ آقابزرگ تهرانی، ۱۳۸۲ش، ص۹۸، به نقل از الذریعه، ج۱، ص۴.
  7. منزوی، «الذریعه و آقا بزرگ تهرانی»، ص۲۵۰.
  8. فکرت، مصنفات شیعه، ۱۳۷۲ش، مقدمه، ص۸-۹.
  9. طباطبایی البهبهانی، الشریعة الی استدراک الذریعة، ۱۳۸۳ش، مقدمه، ص۱۳-۱۶.
  10. مختاری، «ستیغ پژوهش در پژوهش ستیغ»، ص۶۷۴-۶۷۸.
  11. مختاری، «ستیغ پژوهش در پژوهش ستیغ»، ص۶۹۰-۶۹۴.
  12. مختاری، «ستیغ پژوهش در پژوهش ستیغ»، ص۶۹۴-۶۹۵.
  13. مختاری، «ستیغ پژوهش در پژوهش ستیغ»، ص۶۹۵.
  14. مختاری، «ستیغ پژوهش در پژوهش ستیغ»، ص۶۹۵-۶۹۹.
  15. مختاری، «ستیغ پژوهش در پژوهش ستیغ»، ص۷۰۶-۷۱۵.
  16. مختاری، «ستیغ پژوهش در پژوهش ستیغ»، ص۶۹۹-۷۰۶.

منابع

  • آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، همه مجلدات.
  • حسینی جلالی، محمدحسین، زندگی و آثار شیخ آقا بزرگ تهرانی، برگردان سید محمدعلی احمدی ابهری، تهران، کتابخانه و موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۲ش.
  • روغنی، شهره، کتاب‌شناسی گزیده توصیفی تاریخ و تمدن ملل اسلامی، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
  • طباطبایی البهبهانی، محمد (منصور)، الشریعة الی استدراک الذریعة، الجزء الاول، تهران، کتابخانه و موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، الطبعة الاولی، ۱۳۸۳ش/۱۴۲۵ق/۲۰۰۴م.
  • طباطبایی، سید کاظم و علّیه رضاداد و اسماعیل باغستانی، «الذریعة الی تصانیف الشیعة»، در دانشنامه جهان اسلام، زیرنظر غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۹۲ش.
  • فکرت، محمدآصف، مصنفات شیعه: برگردان و تلخیص الذریعة الی تصانیف الشیعة تألیف شیخ آقا بزرگ تهرانی، ج۱، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، چاپ اول، ۱۳۷۲ش.
  • مختاری، رضا، «ستیغ پژوهش در پژوهش ستیغ»، در کتاب نقد و نقد کتاب، تهران، مؤسسه خانه کتاب، ۱۳۸۶ش.
  • منزوی، علینقی، الذریعة و آقا بزرگ تهرانی، در مجله آینده، سال ششم، شماره‌های ۳و۴، خرداد و تیر ۱۳۵۹ش.
  • موسوی، کاظم بجنوردی، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، تهران، مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۷۴ش.

</div>

پیوند به بیرون