باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

نیایش
مسجد جامع خرمشهر.jpg

استغفار، به‌معنای درخواست آمرزش از خداوند است که می‌تواند زبانی و با گفتن «استغفرالله» باشد. در قرآن کریم و روایات نقل‌شده از معصومان، موارد بسیاری از تشویق و امر به استغفار دیده می‌شود که از این میان، ۳۰ آیه از قرآن کریم، درباره استغفار پیامبران است. پیشگیری از عذاب الهی، آمرزش گناهان، و همچنین افزایش روزی، از آثار استغفار معرفی شده است.

استغفار، بهترین دعا و عبادت دانسته شده و انجام آن مستحب است. با این حال، در مواردی از جمله به عنوان کفاره واجب بر شخص مُحرِم، واجب می‌شود. چنانکه در قرآن کریم آمده، استغفار پیامبر(ص) برای مشرکان جایز نیست.

امام علی(ع)، شروطی برای استغفار ذکر کرده است؛ از جمله: پشیمانی برای گناهان گذشته، تصمیم برای بازنگشتن به گناه، ادا کردن حقوق مردم و انجام واجبات. استغفار در همه وقت‌ها و همه مکان‌ها سفارش شده، اما بر انجام آن در وقت سحر، تأکید شده است.

محتویات

مفهوم‌شناسی

واژه استغفار، به معنای درخواست زبانی یا عملی[۱] از خداوند برای آمرزش گناهان است[۲] و هدف از آن، درخواست مصونیت از آثار بد گناه و عذاب الهی دانسته شده است.[۳]

استغفار، یا قولی و زبانی است، مانند گفتن «استغفرالله» و یا فعلی و عملی، مانند انجام دادن عملی که موجب آمرزش انسان می‌گردد.[۴] از استغفار زبانی در باب‌هایی مانند طهارت، صلاة، صوم، حج، تجارت، ظهار و کفّارات بحث شده است.[۵]

برخی مفسران اهل سنت از جمله زمخشری و فخر رازی، واژه استغفار در آیاتی از قرآن را به معنای ایمان،[۶] یا اسلام[۷] دانسته‌اند. طبرسی، مفسر شیعه در قرن پنجم هجری، گاه واژه استغفار در قرآن کریم را به معنای گزاردن نماز تفسیر کرده و از مصادیق استغفار در مقام عمل شمرده است.[۸]

مفهوم آمرزش‌خواهی، ۶۸ بار در قرآن کریم بیان شده است؛[۹] از این میان، ۴۳ مورد، مشتقات استغفار، ۱۷ مورد در قالب «إغفر»، سه مورد به صیغه «یغفر»، دو مورد «تغفر» و یک بار به صورت «مغفرة» به کار رفته است.[۱۰]

در روایاتی منسوب به امام صادق(ع) نیز به استغفار اشاره شده است؛ از جمله در روایتی تصریح شده است که استغفار فراوان موجب می‌شود نامه عمل بندگان، درخشان شود.[۱۱] در روایاتی دیگر، زرارة بن أعین از امام صادق(ع) نقل کرده است که کسی که گناهی مرتکب می‌شود، از صبح تا شب مهلت دارد که طلب آمرزش کند و در این صورت، آن گناه برایش نوشته نمی‌شود.[۱۲]

جایگاه

تشویق به استغفار یا امر به آن، در بسیاری از آیات قرآن کریم آمده[۱۳] و در مواردی، قرآن کریم به توبیخ کسانی پرداخته که استغفار نکرده‌اند.[۱۴]

بنابر قرآن کریم، فرشتگان برای مؤمنان،[۱۵] و اهل زمین استغفار می‌کنند[۱۶] و درخواست آمرزش گناه، صفت پرهیزکاران معرفی شده است.[۱۷]

حدود ۳۰ آیه از قرآن کریم، درباره استغفار انبیاست.[۱۸] با این حال علامه طباطبایی، با اشاره به عصمت انبیاء، ارتکاب معصیت توسط آنها را مغایر با وظایف تبلیغی آنها دانسته و احتمال داده است که پیامبران، اعمال مباح خود را گناه شمرده و برای آن استغفار می‌کرده‌اند.[۱۹]

در آیات قرآن کریم و همچنین سخنان نقل‌شده از معصومان، برخی از آثار استغفار بیان شده است؛ از جمله: در امان ماندن از عذاب الهی[۲۰]، آمرزش گناهان،[۲۱] افزایش روزی و فرزندان،[۲۲] و همچنین عمر طولانی.[۲۳]

احکام

استغفار، مستحب است، اما ممکن است به دلایلی، واجب یا حرام باشد. این احکام عبارتند از:

  1. استغفار مستحب: استغفار، بهترین دعا و عبادت به شمار رفته و در همۀ احوال، مستحب دانسته شده است؛ از جمله:[۲۴] بین دو سجده نماز،[۲۵] بعد از تسبیحات اربعه،[۲۶] در قنوت به خصوص قنوت نماز وتر،[۲۷] هنگام سحر،[۲۸] و در ماه رمضان.[۲۹]
  2. استغفار واجب: استغفار در مواردی واجب است؛ از جمله به عنوان کفّارۀ مُحرِمی که یک یا دو بار، مرتکب جدال شود.[۳۰]
  3. استغفار حرام: بنابر قرآن کریم، استغفار مؤمنان برای مشرکان جایز نیست.[۳۱]

آداب

در روایات نقل‌شده از امامان معصوم، آدابی برای استغفار ذکر شده است؛ از جمله امام علی(ع)، خطاب به مردی که در حال استغفار بود، ۶ معنا برای استغفار بیان کرده است؛ از جمله پشیمانی بر گذشته، تصمیم برای بازنگشتن به گناه، ادا کردن حقوق مردم، انجام واجبات، و چشاندن رنج طاعت به جسم.[یادداشت ۱][۳۲]

استغفار، گرچه محدود به زمان و مکان خاصی نشده، اما در قرآن کریم، بر استغفار در وقت سَحر تأکید شده است.[۳۳]

پانویس

  1. راغب، مفردات الفاظ القرآن، ۱۴۱۶ق، ص۶۰۹.
  2. اسکندرانی، کشف الاسرار، ۲۰۱۰م، ج۲، ص۴۶.
  3. ابن عاشور، التحریر و التنویر، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۲۲۳؛ راغب، مفردات الفاظ القرآن، ۱۴۱۶ق، ص۶۰۹.
  4. مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۴۳۹.
  5. مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ج۱، ص۴۳۹.
  6. زمخشری، الکشاف، دارالکتاب العربی، ج۲، ص۴۰۲.
  7. فخر الرازی، التفسیر الکبیر، دار احیاء التراث العربی، ج۱۵، ص۱۵۸.
  8. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۷۱۴.
  9. مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دائرة المعارف قرآن کریم، ۱۳۸۵ش، ج۳، ص۱۳۴.
  10. مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دائرة المعارف قرآن کریم، ۱۳۸۵ش، ج۳، ص۱۳۴.
  11. کلینی، اصول الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۵۰۴ (إذَا أکثَرَ العَبدُ مِنَ الاستِغفار رُفِعَت صَحیفَتُهُ وَ هی تَتَلَالَأُ).
  12. کلینی، اصول الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۳۷ (عَلِی بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِاللَّهِ علیه‌السلام یقُولُ إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا أَذْنَبَ ذَنْباً أُجِّلَ مِنْ غُدْوَةٍ إِلَی اللَّیلِ فَإِنِ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ لَمْ یکتَبْ عَلَیهِ).
  13. عبدالباقی، المعجم المفهرس، ۱۴۱۲ق، ص۵۰۰.
  14. اَفَلا یتوبونَ اِلَی اللّهِ ویستَغفِرونَهُ (سوره مائده، آیه ۷۴).
  15. سوره غافر، آیه ۷.
  16. سوره شوری، آیه۵.
  17. ... لِلَّذینَ اتَّقَوا... اَلَّذینَ یقولونَ رَبَّنا اِنَّنا ءامَنّا فَاغفِر لَنا (سوره آل عمران، آیه ۱۵-۱۶)؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۲، ص۴۶۳.
  18. مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دائرة المعارف قرآن کریم، ۱۳۸۵ش، ج۳، ص۱۴۲.
  19. علامه طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۶، ص۳۶۷.
  20. وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنتَ فِيهِمْ ۚ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (سوره انفال، آیه ۳۳)؛ كَانَ فِي الْأَرْضِ أَمَانَانِ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ وَ قَدْ رُفِعَ أَحَدُهُمَا فَدُونَكُمُ الْآخَرَ فَتَمَسَّكُوا بِهِ أَمَّا الْأَمَانُ الَّذِي رُفِعَ فَهُوَ رَسُولُ اللَّهِ وَ أَمَّا الْأَمَانُ الْبَاقِي فَالِاسْتِغْفَارُ (نهج البلاغه، شرح عباس علی الموسوی، حکمت ۸۸، ص۲۶۷)؛ همچنین ببینید: مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۸۰ش، ج۷، ص۱۵۴-۱۵۵.
  21. فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکمْ إِنَّهُ کانَ غَفَّارًا؛ و گفتم: از پروردگارتان آمرزش بخواهید که او همواره آمرزنده است (سوره نوح، آیه ۱۰).
  22. سوره نوح، آیه ۱۰-۱۲.
  23. بر اساس تفسیر مفسران شیعه و سنی از: سوره هود، آیه ۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۵۴۳؛ فخر الرازی، التفسیر الکبیر، دار احیاء التراث العربی، ج۳۰، ص۱۳۷.
  24. حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۷، ص۱۸۰.
  25. یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۶۸۳.
  26. یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۶۵۸.
  27. یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۶۹۹.
  28. نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۷ق، ج۷، ص۳۳.
  29. حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۱۰، ص۳۰۴.
  30. در جدال بر راست، در کمتر از سه مرتبه، غیر از استغفار چیزی نیست؛ و در سه مرتبه، کفاره آن یک گوسفند است (محمودی، مناسک عمره مفرده، ۱۳۸۷ش، ص۶۹).
  31. سوره توبه، آیه ۱۱۳.
  32. نهج البلاغه، شرح عباس علی الموسوی، حکمت ۴۱۷، ص۵۰۸.
  33. الصَّابِرِ ینَ وَالصَّادِقِینَ وَالْقَانِتِینَ وَالْمُنفِقِینَ وَالْمُسْتَغْفِرِ ینَ بِالْأَسْحَارِ (سوره آل عمران، آیه ۱۷)؛ قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکمْ رَ بی‌ۖ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّ حِیمُ (سوره ذاریات، آیه ۱۸).
  1. ثَکلَتْک أُمُّک! أَتَدْرِی مَا الاِسْتِغْفَارُ؟ الاِسْتِغْفَارُ دَرَجَةُ الْعِلِّیینَ، وَ هُوَ اسْمٌ وَاقِعٌ عَلَی سِتَّةِ مَعَانٍ؛ أَوَّلُهَا: النَّدَمُ عَلَی مَا مَضَی؛ وَ الثَّانِی: الْعَزْمُ عَلَی تَرْک الْعَوْدِ إِلَیهِ أَبَدا؛ وَ الثَّالِثُ: أَنْ تُؤَدِّی إِلَی الْمَخْلُوقِینَ حُقُوقَهُمْ حَتَّی تَلْقَی اللَّهَ أَمْلَسَ لَیسَ عَلَیک تَبِعَةٌ؛ وَ الرَّابِعُ: أَنْ تَعْمِدَ إِلَی کلِّ فَرِیضَةٍ عَلَیک ضَیعْتَهَا فَتُؤَدِّی حَقَّهَا وَالْخَامِسُ: أَنْ تَعْمِدَ إِلَی اللَّحْمِ الَّذِی نَبَتَ عَلَی السُّحْتِ فَتُذِیبَهُ بِالْأَحْزَانِ، حَتَّی تُلْصِقَ الْجِلْدَ بِالْعَظْمِ وَ ینْشَاءَ بَینَهُمَا لَحْمٌ جَدِیدٌ؛ السَّادِسُ: أَنْ تُذِیقَ الْجِسْمَ أَلَمَ الطَّاعَةِ کمَا أَذَقْتَهُ حَلاَوَةَ الْمَعْصِیةِ فَعِنْدَ ذَلِک تَقُولُ: أَسْتَغْفِرُ الله.

منابع

  • ابن عاشور، محمد طاهر، التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ، ۱۴۲۰ق.
  • اسکندرانی، محمد بن احمد، کشف الاسرار النورانیة القرآنیة،‌ مصحح احمد فرید المزیدی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۲۰۱۰م.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسایل الشریعه، قم، موسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن،‌دمشق، دار القلم، ۱۴۱۶ق.
  • زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقایق غوامص التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التاویل،‌ بیروت، دارالکتاب العربی، [بی تا].
  • سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، شرح عباس علی الموسوی، بیروت، دار الرسول الأکرم، ۱۴۱۸ق/۱۹۹۸م.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
  • عبدالباقی، محمد فؤاد، المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الکریم، بیروت، دار‌المعرفه، ۱۴۱۲ق.
  • علامه طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق/۱۹۷۱م.
  • فؤاد عبدالباقی، محمد، المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الکریم، قاهره، دار الکتب المصریة، ۱۳۶۴ق.
  • فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر،‌ بیروت، دار احیاء التراث العربی، [بی تا].
  • کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، مصحح علی اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، با اشراف و نظارت سید محمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۲ش.
  • محمودی، محمدرضا، مناسک عمره مفرده: مطابق با فتاوای حضرت آیت الله العظمی امام خمینی و مراجع معظم تقلید، تهران، مشعر، ۱۳۸۷ش.
  • مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دائرة المعارف قرآن کریم، قم، مؤسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه،‌تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۸۰ش.
  • نجفی، محمدحسن بن باقر، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام،‌بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۶۲ق.
  • یزدی، سید محمد کاظم، العروة الوثقی، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۹ق.

پیوند به بیرون