باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

ازلام

اَزلام تیرهای چوبیِ نوشته‌داری بود که پیش از اسلام برای قمار، طلب خیر و شر و موارد دیگر استفاده می‌شد. قرآن از ازلام در کنار شراب نام برده و دستور به ترک آن داده است.

ازلامی که در قمار استفاده می‌شد، شامل ده تیر چوبی بود که سه عدد از آن‌ها پوچ و هفت چوب دیگر، هر کدام از یک سهم تا هفت سهم را داشتند. در این قمار، ده نفر شرکت می‌کردند. این قمار بر روی گوشت حیوانی بود که افراد بازنده باید پول آن‌را می‌دادند.

بت‌پرستان همچنین از ازلام _به تصور خود_ برای فهمیدن نظر بت‌ها و خدایان نیز استفاده می‌کردند. بر روی یکی از تیرها عبارت «إفعَل (انجام بده)» و بر رویِ دیگری «لاتَفعَل (انجام نده)» یا نوشته‌های دیگری که همین معنا را می‌رساند، نوشته شده، سپس با برداشتن یکی از آن‌ها، خیر و شر بودن آن امر در نزد خدایان به دست می‌آمد. این عمل برای سفر، ازدواج و ... استفاده می‌شد.

طلب خیر و شر با ازلام را شرک دانسته‌‌اند؛ زیرا این‌کار در نزد بت‌ها و با واسطه قرار دادن آن‌ها انجام می‌شد؛ در حالی که طلب خیر و شر در شأن خداوند است و نباید غیر از او را در این امر شریک کرد. محققان همین امر را تفاوت ازلام با استخاره دانسته و معتقدند استخاره درخواست از خداوند واحد است و برخلاف ازلام، منافاتی با توحید ندارد.

محتویات

مفهوم‌شناسی

أزلام به تیرهای چوبیِ هم‌اندازه نوشته‌داری گفته می‌شد که عرب جاهلی از آن در قمار، طلب خیر و شر، قرعه و ... استفاده می‌کرد.[۱] یک نوع ازلام، چوب‌های ده‌گانه‌ای بود که از آن‌ها، برای قمار استفاده می‌شد.[۲] گونه دیگر؛ تیرهایی بود که برای فهمیدن خوب یا بد کارها به کار می‌رفت.[۲] این ازلام غالبا در معابد و نزد بت‌ها نگه‌داری می‌شد.[۳] در کعبه، کنار بُت هُبَل نیز ازلامی قرار داشت.[۴]

کلمه ازلام دو بار در قرآن آمده؛‏[۵] در یک آیه از ازلام در کنار شراب، مَیسِر و انصاب نام برده شده، آن‌ها را عمل شیطان دانسته و دستور به ترک آن‌ها داده است.[۶] در آیه دیگر «إستِقسام به ازلام» را فسق دانسته است.[۷] مفسران در تبیین معنای استقسام به ازلام اختلاف دارند؛

  • برخی مفسران آن‌ را طلب خیر و شر با ازلام دانسته‌اند.[۸]
  • برخی دیگر آن‌را قمار با ازلام دانسته‌اند که به‌وسیله آن گوشت حیوان را میان شرکت‌کنندگان تقسیم می‌کردند.[۹] برخی از محققان این تفسیر را بهتر و مناسب‌تر با سیاق آیه می‌دانند؛ زیرا آیه در مورد گوشت‌های حرام صحبت می‌کند و در ادامه استقسام به ازلام را ذکر می‌کند.[۱۰]

برخی مفسران معتقدند قمار در زمان عرب جاهلی بیشتر توسط ازلام بوده و به همین جهت تعبیر «المَیسِر» در قرآن[۱۱] که به معنای قمار است، اشاره به ازلام دارد.[۱۲]

قمار با ازلام

یک نوع از ازلام؛ مجموعه تیرهایی بود که با آن قمار انجام می‌شد.[۱۳] افراد شرکت کننده در این قمار ده نفر بودند.[۱۴] آنان حیوانی‌ را‌ خریداری و ذبح کرده و گوشت آن‌را به بیست و هشت بخش مساوی تقسیم می‌کردند.[۱۴] ازلام نیز شامل ده عدد چوب هم‌اندازه و هم‌شکل بود. سه عدد از این چوب‌ها پوچ بوده و هفت چوب دیگر هر کدام سهم مشخصی داشتند که از یک سهم تا هفت سهم را شامل شده و بر روی آن‌ها نوشته می‌شد.[۱۵]

بعد برای هرفرد یک چوب بیرون کشیده می‌شد و سهم او معلوم می‌شد.[۱۵] در نهایت سه نفری که برای آن‌ها پوچ افتاده و بازنده بودند، باید پول حیوان کشته شده را پرداخت می‌کردند.[۱۶] هر یک از این چوب‌ها نام مخصوص خود را داشت.[۱۵] تفسیر مجمع البیان روایتی از صادقین نقل کرده که در آن طریقه قمار به وسیله ازلام و حرمت آن ذکر شده است.[۱۷]

طلب خیر و شر و قرعه با ازلام

عرب‌ها پیش از اسلام برای فهمیدن نظر بت‌ها و خدایان خود، از ازلام استفاده می‌کردند.[۱۸] آن‌ها بر روی یکی از تیرها عبارت «إفعَل (انجام بده)» و بر رویِ دیگری «لاتَفعَل (انجام نده)»[۱۹] یا نوشته‌های دیگری که همین معنا را می‌رساند، می‌نوشتند.[۲۰] سپس با برداشتن یکی از آن‌ها، تصور میکردند خیر و شر بودن آن امر در نزد خدایان به دست آمده است.[۲۱]

این نوع استفاده از ازلام در بسیاری از امور زندگی آنان از جمله سفر رفتن، ازدواج و ... مورد استفاده قرار می‌گرفت.[۲۲] همچنین این طلب خیر یا شر بودن، پیوند محکمی با باورهای دینی داشت، از همین رو این مراسم غالبا با چهره‌ای دینی و در معابد و نزد بت‌ها انجام می‌شد.[۳]

کاربرد دیگر ازلام، قرعه‌زدن برای قضاوت در امور مبهم بود.[۲۳] قرآن در داستان پذیرفتن کفالت حضرت مریم از تعبیر «یلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ» استفاده کرده[۲۴] که به معنای قرعه انداختن با «سِهام؛ تیرها» است.[۲۵]همچنین در داستان حضرت یونس و انداختن او در دریا از تعبیر «سَاهَمَ» استفاده کرده[۲۶] که به قرعه انداختن اشاره دارد.[۲۷] در داستان عبدالمطلب که بنابر نذرش خواهان قربانی کردن فرزندش عبدالله بود، با ازلام میان عبدالله و قربانی کردن شتر قرعه انداخته شد.[۲۸]

تفاوت با استخاره

طلب خیر و شر بودن کارها با ازلام، به واسطه بت‌ها و طلب یارى از آن‌ها بود.[۲۹] عرب‌ها پیش از اسلام، هرگاه امر مجهولی برایشان پیش می‌آمد، به بتکده رفته و با ازلام خواهان فهم نظر بت‌ها می‌شدند.[۳۰] این عمل آنان را شرک دانسته‌اند؛ زیرا این‌کار در نزد بت‌ها و با واسطه قرار دادن آن‌ها انجام می‌شد؛ در حالی که طلب خیر و شر در شأن خداوند بوده و نباید غیر او را در این امر شریک کرد.[۳۱] طبق این مبنا تنها دلیل حرمت طلب خیر و شر با ازلام به جهت استعانت از بت‌ها و شرک به خداوند است؛[۳۲] ولی مسلمانان استخاره را از خداوند واحد درخواست می‌کنند و این برخلاف ازلام، منافاتی با توحید ندارد.[۳۳]

مفسران فرق‌های دیگری را نیز میان این دو موضوع ذکر کرده‌اند.[۳۴]

پانویس

  1. الله‌اکبری، «ازلام»، ج۲، ص۵۹۸.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ بلاغی، حجة التفاسیر، ۱۳۸۶ق، ج۲، ص۱۸۹.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «ازلام» ج۸، ص ۴۷.
  4. عوتبی صحاری، الأنساب، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۵۷۳.
  5. قرشی، قاموس قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۱۷۶.
  6. سوره مائده، آیه۹۰.
  7. سوره مائده، آیه۳.
  8. میبدی، كشف الأسرار، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۱۴.
  9. مدرسی، من هدى القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۲۹۵.
  10. «مقصود از (تقسیم به ازلام) چیست؟»، ص۶۹.
  11. سوره مائده، آیه۹۰.
  12. طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۹۲.
  13. مصطفوی، التحقیق فی كلمات القرآن الكریم، ۱۳۶۰ش، ج۱۴، ص۲۴۶.
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۹۲.
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ الله اکبری، «ازلام»، ج۲، ص۵۹۸.
  16. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۲۶۰-۲۶۱.
  17. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۲۴۵.
  18. «ازلام»، ج۸، ص۴۶.
  19. اصفهانی، الأغانی، ۱۴۱۵ق، ج‏۵، پاورقی ص۱۰.
  20. ابن‌حبیب، المحبر، بیروت، ص۳۳۲.
  21. ابن‌حبیب، المحبر، بیروت، ص۳۳۲.
  22. یعقوبی، تاریخ ‏الیعقوبى، بیروت، ج۱، ص۲۵۹.
  23. منبری، «ازلام».
  24. سوره آل عمران، آیه۴۴.
  25. مغنیه، تفسیر الكاشف، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۵۷.
  26. سوره صافات، آیه۱۴۱.
  27. فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۲۸۳.
  28. شیخ صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۵۷.
  29. بلاغی، حجة التفاسیر، ۱۳۸۶ق، ج۲، ص۱۸۹- ۱۹۰.
  30. بلاغی، حجة التفاسیر، ۱۳۸۶ق، ج۲، ص۱۸۹- ۱۹۰.
  31. طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۱۱۹.
  32. طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۱۱۹.
  33. «مقصود از (تقسیم به ازلام) چیست؟»، ص۶۹.
  34. فضل الله، تفسیر من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۸، ص۴۲.

منابع

  • ابن‌حبیب، المحبر، تحقیق ایلزة لیختن شتیتر، بیروت، دارالآفاق الجدیدة، بی تا.
  • «ازلام»، دایره المعارف بزرگ اسلامی. ۱۳۷۷ش.
  • اصفهانی، ابوالفرج، الأغانی، بیروت،‌ دارإحیاء التراث العربی، ۱۴۱۵ق.
  • الله‌اکبری، محمد، «ازلام»، دایره المعارف قرآن کریم، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۲ش.
  • بلاغی، سیدعبدالحجت، حجة التفاسیر و بلاغ الإکسیر، قم، انتشارات حکمت، ۱۳۸۶ق.
  • شیخ صدوق، الخصال، محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
  • طباطبائی، سید محمد حسین‏، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی‏، چاپ پنجم‏، ۱۴۱۷ق.
  • ‌ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: محمد جواد بلاغی‏، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
  • عوتبی صحاری، سلمه بن مسلم‏، الأنساب، مصحح: محمد احسان نص‏، عمان، وزارة التراث القومی و الثقافة، چاپ چهارم، ۱۴۲۷ق.‏
  • فضل‌الله، سید محمدحسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دارالملاک للطباعة و النشر، چاپ دوم، ۱۴۱۹ق.
  • فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر الصافی، تحقیق: حسین اعلمی، تهران، انتشارات الصدر، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
  • قرشی، سید علی‌اکبر، قاموس قرآن، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
  • مدرسی، سید محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دارمحبی الحسین، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
  • مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۶۰ش.
  • مغنیه، محمدجواد، تفسیر الکاشف، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
  • «مقصود از (تقسیم به ازلام) چیست؟» مجله درسهایی از مکتب اسلام، سال۲۴، شماره۶، شهریور۱۳۶۳ش.
  • ‌مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
  • منبری، فریده، «ازلام» دانشنامه حج.
  • میبدی، احمد بن ابی سعد، کشف الأسرار و عدة الأبرار، تحقیق: علی اصغر حکمت‏، تهران، امیر کبیر، چاپ پنجم، ۱۳۷۱ش.
  • یعقوبی، احمد بن أبی‌یعقوب‏، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دارصادر، چاپ اول، بی‌تا.