باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

ابوالفرج اصفهانی از بزرگان و نویسندگان شیعه زیدی در قرن سوم و چهارم هجری است. از معروف‌ترین آثار به‌جای مانده از او می‌توان به مقاتل الطالبیین اشاره کرد که اخبار و سرگذشت فرزندان ابوطالب از زمان پیامبر(ص) تا زمان نگارش کتاب را به رشته تحریر درآورده است. کتاب الاغانی او بزرگترین دائرة المعارف موسیقی و فرهنگ و جامع‌ترین دیوان نظم و نثر و روایات عرب جاهلی و صدر اسلام است. علمای اهل سنت او را به‌دلیل شیعه بودنش، ضعیف انگاشته و برخی دیگر با اعتراف به علمیت او، وی را مورد سرزنش قرار داده‌اند.

محتویات

زندگی‌نامه

علی بن حسین بن محمد بن احمد بن هیثم مروانی اموی قرشی، ملقب به ابوالفرج اصفهانی از نوادگان مروان بن محمد معروف به مروان حمار، آخرین خلیفه اموی است.[۱] وی از بزرگان و پیشوایان بسیاری از علوم از جمله ادب، فقه، تاریخ، سیره، لغت، مغازی، انساب شناسی و... به شمار می‌رود.[۲] وی به سال ۲۸۴ق[۳]در عهد معتضد، خلیفه عباسی، در اصفهان متولد شد؛[۴] هرچند در مورد تولد و حضور او در اصفهان و انتساب او به این شهر، اختلاف وجود دارد.[۵]

وی در کودکی به شهر بغداد رفت و در آن شهر به تحصیل پرداخت و از بزرگان این شهر بهره جست.[۶] او از جوانی به موسیقی و تاریخ، ضبط احادیث و اشعار علاقه داشت و نبوغ و پشتکار وی سبب شهرت او در جهان اسلام گردید به گونه‌ای که برخی چون یاقوت، ابن خلکان، تنوخی، ثعالبی و ابن ندیم، در مدح و ثنا و جایگاه او در علوم مختلف سخن گفته‌اند.[۷] به عنوان نمونه تنوخی در مورد او بعد از ذکر علومی که وی در آن تبحر دارد، می‌گوید که تمام تسلط علما و ظرافت شعرا در او جمع است.[۸]

او توسط مهلبی، وزیر عزالدوله به بغداد فراخوانده شد و مشاور و ندیم خاص وی گردید.[۹] برخی دیگر معتقدند که او کاتب رکن الدوله نیز بوده است.[۱۰] وی چهاردهم ذی‌الحجه سال ۳۵۶ق[۱۱] یا ۳۵۷ق در بغداد درگذشت و به خاک سپرده شد.[۱۲]

مذهب

بسیاری از محققان در مورد مذهب وی معتقدند که او شیعه بوده است؛[۱۳] همانطور که برخی از علمای اهل سنت نیز به تشیع وی اذعان کرده‌اند.[۱۴] برخی چون ذهبی، این امر را با توجه به مروانی بودن او، امری عجیب می‌دانستند؛[۱۵] به‌گونه‌ای که برخی دیگر چون ابن حجر عسقلانی در کتاب لسان المیزان، شیعه بودن او را با توجه به مروانی بودن وی، از نوادر دانسته است.[۱۶] ابن جوزی شیعه بودن او را دلیل بر ضعف روایات او قلمداد کرده است.[۱۷] خطیب بغدادی نیز با اشاره به شیعه بودن ابوالفرج، او را دروغگوترین مردم معرفی نموده است.[۱۸]

وی در آثار خود به‌ویژه الاغانی و مقاتل الطالبیین با احترام زیادی از امام علی(ع) و فرزندانش یاد کرده و در تمامی موارد امام علی(ع) را با عنوان امیرالمومنین خوانده[۱۹] و به جای الفاظی چون رضی الله عنه و کرم الله وجه، از «علیه‌السلام» برای ائمه(ع)، استفاده کرده است[۲۰] که این خود می‌تواند یکی از دلایل بر ارادت و وی به خاندان اهل بیت(ع) و تشیع او باشد و چه بسا به‌همین دلیل است که برخی از اهل سنت او را شیعه دانسته و به‌همین سبب احادیث و کتاب‌های او را تضعیف کرده‌اند.[۲۱]

برخی چون شیخ طوسی و علامه حلی با توجه به اظهارات ابوالفرج در تألیفاتش، او را در زمره شیعیان زیدی دانسته‌اند؛[۲۲] همانطور که خوانساری در امامیه بودن وی تشکیک کرده‌ و او را زیدی می‌داند. او با توجه به قرائن و استدلالات معتقد است که وی برای نزدیک کردن خود به حاکمان شیعه امامیه، چنین موضعی را گرفته است و همچنین مروانی بودن وی را دلیل دیگر بر عدم تشیع او می‌داند.[۲۳]

اساتید و شاگردان

ابوالفرج اصفهانی نزد بسیاری از بزرگان زمان خود به کسب علم پرداخته است؛ برخی چون خطیب بغدادی و یاقوت به چند تن از مشایخ او اشاره کرده‌اند.[۲۴] یکی از اساتید برجسته وی ابوبکر بن درید است.[۲۵] برخی دیگر از اساتید وی عبارت‌اند از:

محمد بن جریر بن یزید طبری، جعفر بن قدامه، ابوبکر ابن انباری، فضل بن حجاب جمحی، علی بن سلیمان اخفش، نفطویه، محمد بن عبدالله حضرمی، محمد بن جعفر قتات، حسین بن عمر ابن ابی احوص ثقفی، علی بن عباس مقانعی، علی بن اسحاق بن زاطیا، ابو خبیب برتی، محمد بن عباس یزید و...[۲۶]

برخی از افراد چون ابو زکریا یحیی، ابوالحسین بن دینار، علی بن ابراهیم دهکی، دارقطنی، ابو اسحاق طبری، ابراهیم بن مخلد و محمد بن ابی الفوارس، تنوخی و... از شاگردان وی محسوب می‌شدند.[۲۷]

آثار

ابو الفرج در زمینه‌های مختلف علمی تألیفاتی دارد[۲۸] و به‌ویژه در شعر و نسب شناسی کتاب‌های زیادی نوشته است؛ ب‌گونه‌ای که برخی نزدیک به ۳۰ اثر از او را معرفی کرده‌اند.[۲۹] معروف‌ترین آثار به‌جای مانده از او دو کتاب مقاتل الطالبیین و الاغانی است. برخی دیگر از تألیفات او عبارت‌اند از: نسب بنی عبدشمس، ایام العرب و جمهرة النسب، آداب الغربا، الخبار و النوادر، نسب بنی شیبان و....[۳۰]

شیخ طوسی در کتاب فهرست خود دو کتاب دیگر از او با نام‌های ما نزل من القرآن فی أمیر المؤمنین و أهل بیته(ع)، و کتاب فیه کلام فاطمة(ع) فی فدک، ذکر می‌کند.[۳۱] از وی در زمینه شعر، در موضوعات گوناگون، ابیات فراوانی نقل شده است؛ به‌گونه‌ای که در مقدمه کتاب الاغانی به برخی از اشعار وی اشاره شده است.[۳۲]

دو کتاب وی که نسبت به دیگر آثار، از شهرت بیشتری برخوردار است، عبارت‌اند از:

کتاب مقاتل الطالبیین اثر ابوالفرج اصفهانی

مقاتل الطالبیین

نوشتار اصلی: مقاتل الطالبیین

کتاب شامل اخبار و سرگذشت نزدیک به ۵۰۰ نفر از فرزندان ابوطالب از زمان پیامبر(ص) تا زمان نگارش کتاب است.[۳۳] نگارش این کتاب که به شیوه روایی تدوین شده است، در سال ۳۱۳ق به پایان رسید.[۳۴] ابوالفرج، بابی به مقتل حسین بن علی(ع)، اهل بیت و اصحاب و اسارت خاندانش اختصاص داده است و درباره آن بحث مبسوطی می‌کند.[۳۵] این کتاب به سبب جامعیت و دقت در نقل اخبار، مورد توجه بسیاری از مولفان قرار گرفته است؛ به‌گونه‌ای که برخی چون شیخ مفید آن را از منابع اصلی معرفی کرده‌اند.[۳۶]

الاغانی

نوشتار اصلی: الاغانی

این کتاب که قرن‌ها از مدارک مهم موسیقی، ادبیات، تاریخ و هنر دوران تمدن اسلامی است،[۳۷] حاصل پنجاه سال از زحمات ابو الفرج اصفهانی است.[۳۸] این کتاب بزرگترین دائرة المعارف موسیقی و فرهنگ و جامع‌ترین دیوان نظم و نثر و روایات عرب جاهلی و صدر اسلام است[۳۹] که مجموعه‌ای از شرح احوال سازندگان و خوانندگان و مجریان موسیقی و نغمه‌های آن دوران محسوب می‌شود. این کتاب در بیست جلد نگارش شده است.[۴۰][۴۱] برخی معتقدند که این کتاب را به سیف الدولة بن حمدان[۴۲] یا حاکم اموی اندلس عرضه کرد و پاداش گرفت.[۴۳]

پانویس

  1. تهرانی، الذریعةإلی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۲۴۹؛ امین، أعیان الشیعة، ۱۴۰۶ق، ج۸، ص۱۹۸؛ امین، مستدرکات اعیان الشیعه، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۴۶؛ اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۱۴.
  2. خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۷؛ تنوخی، نشوار المحاضرة و أخبار المذاکرة، ۱۳۹۱ق؛ ابن عماد حنبلی، شذرات الذهب، ۱۴۰۶ق، ج۴، ص۲۹۲؛ صفدی، صرف العین، ۱۴۲۵ق، ج۲، ص۷؛ امین، أعیان الشیعة، ۱۴۰۶ق، ج۸، ص۲۰۰؛ تهرانی، الذریعه إلی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۲۴۹؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ق، ج۱۱، ص۳۶۸.
  3. خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۸؛ امین، أعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۸، ص۱۹۸.
  4. اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۱۴.
  5. امین، مستدرکات اعیان الشیعه، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۴۶.
  6. امین، أعیان الشیعه، ۱۴۰۶، ج۸، ص۱۹۸.
  7. اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۱۵-۱۶.
  8. تنوخی، نشوار المحاضرة و أخبار المذاکرة، ۱۳۹۱ق، ج۴، ص۱۰.
  9. اصفهانی، مقاتل الطالبیین، بیروت، ص۵؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۰۸؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۱۳ق، ج۲۶، ص۱۴۴؛ حموی، معجم الادبا، ۱۹۹۳م، ج۱۳، ص۱۰۰.
  10. ابو حیان توحیدی، أخلاق الوزیرین، ۱۹۹۲م، ص۴۲۱.
  11. ابن خلکان، وفیات الاعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۰۸؛ خطیب بغدادی، ۱۴۱۷ق، تاریخ بغداد، ج۱۱، ص۳۹۸؛ صفدی، الوافی بالوفیات، ۱۴۲۰، ج۲۱، ص۱۶، صفدی، صرف العین، ۱۴۲۵ق، ج۲، ص۷؛ امین، أعیان الشیعه، ۱۴۲۰ق، ج۸، ص۱۹۸.
  12. تهرانی، الذریعةإلی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۸ق، ج۲۱، ص۳۷۶.
  13. طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۵۴۴؛ حلی، خلاصة الاقوال، ۱۳۸۱ش، ص۴۶۵؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ق، ج۱۱، ص۳۶۷.
  14. ابن جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۱۴، ص۱۸۵؛ ذهبی، سیر اعلام النبلا، ۱۴۱۴ق، ج۱۶، ص۲۰۲؛ ذهبی، میزان الاعتدال، ۱۳۸۲ق، ج۳، ص۱۲۳؛ ابن العماد حنبلی، شذرات الذهب ۱۴۰۶ق، ج۴، ص۲۹۲؛ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۰۸؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۹.
  15. ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۱۳ق، ج۲۶، ص۱۴۴؛ ابمن العماد حنبلی، شذرات الذهب، ۱۴۰۶ق، ج۴، ص۲۹۲.
  16. اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۹.
  17. ابن جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۱۴، ص۱۸۵.
  18. اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۸.
  19. اصفهانی، مقاتل الطالبیین، بیروت، ص۳۹.
  20. اصفهانی، مقاتل الطالبیین، بیروت، ص۴۱ و ۵۹ و ۶۹ و ۱۱۶ و ۱۱۸ و ۴۱۲ و ۴۶۰ و...
  21. ابن جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۱۴، ص۱۸۵، ذهبی، تاریخ الاسلام، ۱۴۱۳ق، ج۲۶، ص۱۴۴.
  22. طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۵۴۴؛ حلی، خلاصه الاقوال، ۱۳۸۱ش، ص۴۶۵.
  23. خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۶۰ق، ص۱۳۴.
  24. خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۷؛ حموی، معجم الادبا، ۱۹۹۳م، ج۱۳، ص۹۵؛ اصفهانی، الاغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۱۴.
  25. ابن درید، الاشتقاق، ۱۳۷۸ق، مقدمه، ص۷.
  26. خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۷؛ حموی، معجم الادبا، ۱۹۹۳م، ج۱۳، ص۹۵؛ اصفهانی، الاغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۱۴.
  27. خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۸؛ ذهبی، سیر اعلام النبلا، ۱۴۱۴ق، ج۱۶، ص۲۰۲.
  28. ابن العماد حنبلی، شذرات الذهب، ۱۴۰۶ق، ج۴، ص۲۹۲.
  29. اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۲۴.
  30. ابن خلکان، وفیات الاعیان، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۳۰۸؛ ابن ندیم، فهرست ابن ندیم، بیروت، ص۱۲۸؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۳۹۷؛ طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲۸۱؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۱۳ق، ج۲۶، ص۱۴۴؛ تهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ۱۴۰۸ق، ج۲ ص۲۴۹؛ زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹م، ج۴، ص۲۷۸.
  31. طوسی، فرست، ۱۴۲۰، ص۵۴۴؛ خویی، معجم الرجال، ۱۳۷۲ق، ص۳۶۸.
  32. اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۱۸-۲۳.
  33. اصفهانی، مقاتل الطالبیین، بیروت، مقدمه کتاب.
  34. برای اطلاعات بیشتر رجوع کن به: پرویز عادل، ابوالفرج اصفهانی و ترجمه مقاتل الطالبیین، ۱۳۷۸ش.
  35. اصفهانی، مقاتل الطالبیین، بیروت، ص۸۴.
  36. خانجانی، منابع شیخ مفید در گزارش‌های تاریخی،تاریخ اسلام در آینه پژوهش، پاییز۱۳۸۷، شماره۱۹.
  37. گلسرخی، کتاب الآغانی، ۱۳۷۰ش، ص۱۱۱-۱۱۲.
  38. زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۴، ص۲۷۸؛ اصفهانی، الأغانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۲۵.
  39. گلسرخی، کتاب الآغانی، ۱۳۷۰ش، ص۱۱۱-۱۱۲.
  40. گلسرخی، کتاب الآغانی، ۱۳۷۰ش، ص۱۱۱-۱۱۲.
  41. برای اطلاعات بیشتر رجوع کن به مقدمه کتاب الأغانی، ابو الفرج اصفهانی، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۲۵.
  42. خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ق، ج۱۱، ص۳۶۸.
  43. زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۴، ص۲۷۸.

منابع

  • ابن جوزی، عبد الرحمن بن علی بن محمد، المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد عبد القادر عطا و مصطفی عبد القادر عطا، بیروت،‌ دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۲ق.
  • ابن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان، تحقیق احسان عباس، قم، الشریف الرضی، ۱۳۶۴ش.
  • ابن درید، ابوبکر محمد بن حسن، الاشتقاق، تحقیق عبد السلام محمد هارون، قاهره، مکتبة الخانجی، ۱۳۷۸ق.
  • ابن عماد حنبلی، شهاب الدین ابو الفلاح عبد الحی، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، تحقیق الأرناؤوط، بیروت،‌ دار ابن کثیر، ۱۴۰۶ق.
  • ابن ندیم، محمد بن اسحاق، فهرست ابن ندیم، بیروت، دار المعرفة، بی‌تا.
  • ابو حیان توحیدی، علی بن محمد، أخلاق الوزیرین، تحقیق محمد بن تاویت الطنجی، بیروت، دار صادر، ۱۹۹۲م.
  • اصفهانی، ابوالفرج علی بن الحسین، مقاتل الطالبیین، تحقیق سید احمد صقر، بیروت،‌ دار المعرفة، بی‌تا
  • اصفهانی، ابوالفرج علی بن الحسین، الاغانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۹۹۴م.
  • امین، سید حسن، مستدرکات اعیان الشیعه، بیروت،‌ دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۸ق.
  • امین، سید محسن، أعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.
  • پرویز عادل، ابوالفرج اصفهانی و ترجمه مقاتل الطالبیین، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره۲۶، ۱۳۷۸ش.
  • تنوخی، أبو علی محسن بن علی، نشوار المحاضرة و أخبار المذاکرة، تحقیق عبود الشالجی، بیروت، ۱۳۹۱ق.
  • تهرانی، آقابزرگ، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
  • حلی، حسن بن یوسف، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۸۱ش.
  • حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الادبا، بیروت،‌ دار الغرب الاسلامی، ۱۹۹۳م.
  • خانجانی، قاسم، منابع شیخ مفید در گزارش‌های تاریخی، مجله تاریخ اسلام در آینه پژوهش، شماره ۱۹، پاییز ۱۳۸۷.
  • خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق.
  • خوانساری اصفهانی، میر سید محمد باقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، ترجمه محمد باقر ساعدی خراسانی، تهران، کتاب‌فروشی اسلامیه، ۱۳۶۰ق.
  • خویی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث،‌ دار الثقافة الاسلامیة، ۱۳۷۲ق.
  • ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت،‌ دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
  • ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلا، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق.
  • ذهبی، محمد بن احمد، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت،‌ دار المعرفة للطباعة والنشر، ۱۳۸۲ق.
  • زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت،‌ دار العلم للملایین، چاپ هشتم، ۱۹۸۹ق.
  • صفدی، خلیل بن أیبک، صرف العین، قاهره،‌ دار الافاق العربیة، ۱۴۲۵ق.
  • صفدی، خلیل بن أیبک، الوافی بالوفیات، تحقیق احمد الارناووط و مصطفی ترکی، بیروت، داراحیاء التراث، ۱۴۲۰ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنّفین و أصحاب الأصول، قم، مکتبة المحقق الطباطبائی، ۱۴۲۰ق.
  • گلسرخی، ایرج، کتاب الآغانی، مجله فرهنگ، شماره ۸، بهار ۱۳۷۰.

پیوند به بیرون

* دائره المعارف بزرگ اسلامی