باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

اطلاعات فردی
نام کامل: ابوالصلاح حلبی
تاریخ تولد: ۳۷۴ق.
زادگاه: حلب
محل زندگی: حلب، بغداد
تاریخ وفات: ۴۴۷ق.
اطلاعات علمی
استادان: سید مرتضی و شیخ طوسی
شاگردان: ابن‌ بَرّاج و محمد بن علی کراجکی
تألیفات: الکافی فی الفقه، تقریب المعارف،...
فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی

تقی‌الدین بن نجم‌الدین، معروف به ابو الصلاح حلبی (۳۷۴-۴۴۷ق)، فقیه و متکلم امامی قرن چهارم و پنجم هجری قمری است. او از شاگردان سید مرتضی و شیخ طوسی بود. از شاگردان مشهور وی می‌توان ابن‌ بَرّاج و محمد بن علی کراجکی را نام برد.

دیدگاه‌های فقهی حلبی تا حد زیادی نزدیک به مکتب بغداد و متأثر از نظرات سید مرتضی است. بر طبق دیدگاه حلبی، منصب قضا تنها در صلاحیت امامان معصوم و نایبان آنهاست و کسانی که به نیابت از امام معصوم عهده‌دار امر قضا می‌شوند، باید ویژگی‌هایی مانند عقل، بصیرت، وَرَع، عدالت، بردباری و قصد و تصمیم جدّی در اجرای احکام داشته باشند. از آثار مشهور وی می‌توان الکافی فی الفقه و تقریب المعارف را نام برد.

محتویات

تولد و وفات

ابوالصلاح در سال ۳۷۴ ق. در حلب به دنیا آمد.[۱] برخی منابع،[۲] تاریخ تولد اورا ۳۴۷ق ذکر کردند که احتمالاً ناشی از تصحیف است.[۳]

وی ظاهراً فراگیری علم را در زادگاه خود آغاز کرده است. حلبی را که سرآمد عالمان شام بود به وثاقت، زهد، قناعت، و مهارت داشتن در طب و فقه ستوده‌اند.

او در ۴۴۷ق در مسیر بازگشت از سفر حج، در رَمله فلسطین وفات نمود.[۴]

استادان

ابوالصلاح حلبی از حلب به بغداد رفت و در آنجا نزد سید مرتضی درس خواند و در زمره شاگردان مبرِّز او قرار گرفت، چنان‌که بعدها سیدمرتضی پاسخ استفتائات مردم حلب را به او ارجاع می‌داد و حلبی نماینده او در حلب به شمار می‌رفت.[۵]

استاد دیگر او شیخ طوسی بود که در کتاب رجال[۶] حلبی را از شاگردان خود به شمار آورده است. برخی حمزة بن عبدالعزیز سلار دیلمی را نیز جزو استادان او ذکر کرده‌اند.[۷]

شاگردان

ابوالصلاح، پس از فراگیری فقه و علوم دیگر، به حلب بازگشت و به تدریس پرداخت. در حوزه درس او شاگردان بسیاری پرورش یافتند. برخی از شاگردان و راویان حدیث از او عبارت‌اند از:

  1. ثابت‌ بن اسلم حلبی، که پس از وفات حلبی بر جای او نشست.
  2. قاضی عبدالعزیز ابن‌برّاج
  3. عبدالرحمان‌ بن احمد مفید نیشابوری
  4. محمد بن علی کراجکی
  5. ابومحمد ریحان‌ بن عبداللّه حبشی[۸]

دیدگاه‌های فقهی

دیدگاه‌های فقهی حلبی تا حد زیادی نزدیک به مکتب بغداد و متأثر از آرای استادش سید مرتضی است، از جمله در مورد حجت نبودن خبر واحد[۹] با این همه، آرای آن دو با یکدیگر اختلافاتی دارند که ابوالفتح کراجکی در غایة‌الانصاف فی مسائل‌الخلاف بدان‌ها پرداخته و عمدتاً از نظر سیدمرتضی دفاع کرده است.[۱۰]

هر چند آرای فقهی حلبی در هر مسئله کمتر با دیدگاه مشهور ناسازگار است، در پاره‌ای موارد وی با نظر مشهور به مخالفت برخاسته است.[۱۱]

بر طبق دیدگاه حلبی،[۱۲] منصب قضا تنها در صلاحیت امامان معصوم و نایبان آنهاست و کسانی که به نیابت از امام معصوم عهده‌دار امر قضا می‌شوند، باید ویژگی‌هایی مانند عقل، بصیرت، وَرَع، عدالت، بردباری و قصد و تصمیم جدّی در اجرای احکام داشته باشند.

بر این اساس، پذیرش تولی قضاوت، حتی اگر از جانب حاکمی ستمگر پیشنهاد شود، بر واجدان شرایط، جایز بلکه واجب است، زیرا در واقع آنان نایب امام به شمار می‌روند نه نماینده حاکم.

آثار

قبرستان جبل الجوشن محل دفن ابوالصلاح حلبی

برخی از آثار متعدد فقهی و کلامی حلبی، برجامانده است.

  1. مهم‌ترین و مشهورترین اثر او کتاب الکافی فی الفقه است که یک دوره فقه جامع و در بردارنده پاره‌ای مباحث کلامی است. او در این اثر ابتدا شقوق مختلف هر مسئله را به اجمال و سپس به‌تفصیل بررسی کرده و نظر خود را (گاه با استناد به ادلّه) بیان داشته است. فقهای شیعه به کتاب الکافی بسیار استناد کرده و آن را ستوده‌اند، از جمله ابن ادریس حلی[۱۳] آن را تألیفی نیکو و محققانه خوانده است.
  2. تألیف دیگر حلبی، تقریب‌ المعارف، شامل مباحث کلامی، به ویژه توحید و نبوت و امامت و عدل، است. از ویژگی‌های این اثر استفاده از منابعی است که امروزه در دسترس نیستند، مانند تاریخ ثقفی و تاریخ واقدی.
  3. البدایة فی الفقه
  4. العمدة و اللوامع
  5. الکافیة
  6. الشافیة،
  7. شرح بر الذخیره سید مرتضی
  8. شُبَه‌الملاحدة
  9. منتخب‌ المعارف
  10. المعراج (در حدیث)
  11. البرهان علی ثبوت الایمان.[۱۴]

پانویس

  1. ابن‌حجر عسقلانی، ج ۲، ص۷۱
  2. امین، ج ۳، ص۶۳۴؛ مدرس‌تبریزی، ج ۷، ص۱۶۱
  3. ابوالصلاح حلبی، ۱۳۶۲ش، مقدمه استادی، ص۵
  4. منتجب‌الدین رازی؛ ابن‌شهرآشوب؛ ذهبی، همانجاها؛ قس ابن‌حجر عسقلانی، همانجا، که محل وفات را حلب دانسته است
  5. منتجب‌الدین رازی، ص۴۴؛ ابن‌شهر آشوب، ص۲۹؛ مجلسی، ج ۱۰۵، ص۱۵۸-۱۵۹
  6. طوسی ص۴۵۷
  7. طریحی، ذیل «سلار» ؛ کاظمی تستری، ص۸
  8. ابن‌حجر عسقلانی، ج ۵، ص۳۰۰؛ حرّ عاملی، قسم ۲، ص۱۲۰، ۱۵۲؛ افندی اصفهانی، ج ۴، ص۲۶۸؛ برای دیگر شاگردان او رجوع کنید به ابوالصلاح حلبی، ۱۳۶۲ش، همان مقدمه، ص۱۵-۱۸
  9. ابوالصلاح حلبی، ۱۳۶۲ش، ص۵۱۱.
  10. نوری، ج ۳، ص۱۲۹.
  11. ابن‌ادریس حلّی، ج ۱، ص۴۹۰؛ علامه حلّی، ج ۱، ص۳۶۶، ج ۴، ص۸۳، ج ۵، ص۲۰۰، ۳۶۷، ج ۹، ص۷۴
  12. حلبی، ۱۳۶۲ش، ص۴۲۱-۴۲۳
  13. حلی ج ۲، ص۴۴۹
  14. ابن‌شهرآشوب، همانجا؛ دیلمی، ص۴۴-۵۸؛ آقابزرگ طهرانی، ج ۲۱، ص۲۲۴، ج ۲۲، ص۴۳۵، ج ۲۶، ص۹۶-۹۷؛ ابوالصلاح حلبی، ۱۳۷۵ش، همان مقدمه، ص۳۷-۴۱؛ برای فهرست آثار او رجوع کنید به ابوالصلاح حلبی، ۱۳۶۲ش، همان مقدمه، ص۱۹-۲۲

منابع

  • ابن‌ادریس حلّی، کتاب السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، ۱۴۱۰-۱۴۱۱ق.
  • ابن‌حجر عسقلانی، لسان‌المیزان، حیدرآباد، دکن ۱۳۲۹-۱۳۳۱، چاپ افست بیروت، ۱۳۹۰/۱۹۷۱.
  • ابن‌شهرآشوب، کتاب معالم‌العلماء، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران، ۱۳۵۳ش.
  • ابوالصلاح حلبی، تقریب‌المعارف، چاپ فارس تبریزیان حسون، قم، ۱۳۷۵ش.
  • ابوالصلاح حلبی، الکافی فی الفقه، چاپ رضا استادی، اصفهان، ۱۳۶۲ش.
  • عبداللّه‌بن عیسی افندی‌اصفهانی، ریاض‌العلماء و حیاض الفضلاء، چاپ احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق.
  • امین.
  • حرّ عاملی، امل‌الآمل، چاپ احمد حسینی، بغداد، ۱۳۸۵، چاپ افست قم، ۱۳۶۲ش.
  • حسن‌بن علی دیلمی، اعلام‌الدین فی صفات المؤمنین، قم، ۱۴۱۴ق.
  • ذهبی.
  • فخرالدین‌بن محمد طریحی، مجمع‌البحرین، چاپ احمد حسینی، تهران، ۱۳۶۲ش.
  • محمدبن حسن طوسی، رجال‌الطوسی، نجف ۱۳۸۰/۱۹۶۱، چاپ افست قم، بی‌تا.
  • حسن‌بن یوسف علامه حلّی، مختلف الشیعة فی احکام الشریعة، قم، ۱۴۱۲-۱۴۲۰ق.
  • اسداللّه‌بن اسماعیل کاظمی تستری، مقابس الانوار و نفایس الأسرار فی احکام النبی المختار و عترته الاطهار، قم، آل‌البیت، بی‌تا.
  • محمدعلی مدرس تبریزی، ریحانة الادب، تهران، ۱۳۶۹ش.
  • علی‌بن عبیداللّه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، چاپ جلال‌الدین محدث ارموی، قم، ۱۳۶۶ش.
  • حسین‌بن محمدتقی نوری، خاتمة مستدرک الوسائل، قم، ۱۴۱۵-۱۴۲۰ق.

پیوند به بیرون