باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

ابن همام اسکافی

ابن همام اسکافی

زادروز ۲۵۸ هجری قمری
درگذشت ۱۹ جمادی‌الثانی ۳۳۶ق - بغداد
محل زندگی بغداد
استادان احمد بن مابنداذ، احمد بن ادریس قمی
عبدالله بن جعفر حمیری و محمدبن موسی بن حماد بربری
شاگردان ابن جندی،جعفربن محمد ابن قولویه
نعمانی، هارون بن موسی تلعُکبری
لقب اِبْنِ هَمّامِ اِسْکافی، کاتب
دین اسلام
مذهب امامیه
آثار منتخب الانوار فی تاریخ الائمة الاطهار، المزار، التمحیص
خویشاوندان احمد بن مابنداذ


محمد بن ابی بکر همام بن سهیل بن بیزان (۲۵۸-۳۳۶ق)، مشهور به اِبْنِ هَمّامِ اِسْکافی و ملقب به کاتب، از علما و محدثان شیعه ایرانی قرن سوم و قرن چهارم هجری قمری و نویسنده کتاب منتخب الانوار فی تاریخ الائمة الاطهار است. او در دوره غیبت صغری، نقش قابل توجهی در تبیین مسائل مربوط به امام زمان(عج) و غیبت آن حضرت و اخبار مربوط به نواب اربعه داشته است.

محتویات

زندگانی

اسکاف منطقه‌ای از نواحی نهروان است که بین بغداد و واسط واقع شده است. سبب انتساب ابن همام به اسکاف روشن نیست، ولی احتمال می‌رود اجداد زرتشتی‌اش[۱] در آنجا سکونت داشته‌اند. همچنین به سبب انتساب وی به جدش بیزان،[۲] برخی او را بیزانی خوانده‌اند. زادگاه ابن همام دانسته نیست، اما گفته شده که در بغداد سکونت داشته است.[۳]

به گفته خطیب بغدادی[۴] و طوسی[۵] ابن همام در ۱۹ جمادی‌الثانی ۳۳۲ق و به گفته نجاشی[۶] در ۳۳۶ق درگذشته است. او در بغداد درگذشت و در مقابر قریش به خاک سپرده شد.[۷]

مذهب پیشینیان

به گزارش نجاشی[۸] نخستین کسی که از خاندان ابن همام به اسلام گرویده، مابنداذ (ماه بنداد) برادر سهیل و عموی همام بوده است. از این‌رو سابقه گروِش این خاندان به اسلام چندان دور نبوده است و می‌بایست آنان را از زرتشتی‌های دوره اسلامی در منطقه عراق به‌شمار آورد که پس از قبول اسلام به مذهب شیعه گرویده‌اند. پدرش همام بن سهیل یک بار با امام حسن عسکری (ع) مکاتبه کرده است.[۹]

مشایخ و اساتید

از مشایخ وی باید از پدر و نیز دایی‌اش احمد بن مابنداذ، احمد بن ادریس قمی، ابوجعفر ابن رستم نحوی، جعفر بن محمد بن مالک فزاری، حسن بن محمد بن جمهور عمی، حمید بن زیاد کوفی، عبدالله بن جعفر حمیری و محمدبن موسی بن حماد بربری نام برد.[۱۰]

در میان مشایخ ابن همام، کسانی با گرایش‌ها و مذاهب گوناگون همچون اهل سنت، واقفه و نیز غُلاتی چون اسحاق بن محمد احمر نخعی،[یادداشت ۱] وجود داشته‌اند.

موقعیت او در حدیث

ابن همام در عصر خود به عنوان یکی از بزرگ‌ترین محدثان بغداد شناخته می‌شده است، چنانکه نجاشی و طوسی او را با عناوین «شیخ اصحابنا و متقدمهم» و «جلیل القدر» ستوده و همین بیان عظمت منزلت وی، تأکیدی بر امانت داری و دقت او در نقل حدیث و گستردگی روایت او است.[۱۱]

در میان مشایخ او، برخی از مشایخ اهل سنت نیز قرار دارند.[۱۲]

ابن همام محدثی برجسته و حلقه‌ای مهم در زنجیره‌های روایی امامیه محسوب می‌شود. چنانکه برخی از اصول حدیث امامیه همچون اصل‌های زید زراد و عاصم بن حمید[۱۳] و نیز کتاب الرسالة الذهبیة[۱۴] و کتاب سلیم بن قیس هلالی[۱۵] از طریق او به آیندگان رسیده است.

کتاب التمحیص

نقش او در ترویج عقائد شیعه

ابن همام به عنوان یک عالم برجسته امامی در بخش عمده‌ای از دوره غیبت صغری و در زمان نواب اربعه امام زمان(عج)، توانست در موقعیت‌های حساس به تبیین و تشریح مبانی اعتقادی و سیاسی امامیه بپردازد.

با بررسی آثاری چون کمال الدین ابن بابویه، الغیبه طوسی و دلائل الامامة منسوب به ابن رستم طبری، می‌توان نقش او را در تبیین مسائل مربوط به امام زمان(عج) و غیبت آن حضرت و اخبار مربوط به نواب اربعه تا حدی متوجه شد.

رابطه با نواب اربعه

رابطه نزدیک ابن همام با محمد بن عثمان عمری و نقل برخی مسائل از وی قابل توجه است.[۱۶] هنگام مرگ محمد بن عثمان عمری، ابن همام و ابوسهل نوبختی و جمعی دیگر به عنوان شاهد بر نیابت حسین بن روح نوبختی، نزد عمری حضور داشته‌اند.[۱۷] در دو روایت از این جمع، با عنوان «وجوه و اکابر شیعه» یاد شده است که با توجه سن کم ابن همام نسبت به ابوسهل، اهمیت او را بیشتر نمایان می‌کند.

در دوران حسین بن روح نوبختی نیز ابن همام، هم نشین وی شمرده می‌شده است. به عنوان نمونه یک بار در ذی حجه ۳۱۲ق، وی از جانب نوبختی مأمور می‌شود تا توقیعی در مورد لعن ابن ابی العزاقر شلمغانی را برای دیگران بازگو نماید.[۱۸]

شاگردان

آثار

  • التمحیص: کتابی درباره سبب و شیوه‌های آزمایش‌های الهی مؤمنان (شیعه) و همراه روایاتی درباره صبر و زهد و رضاست. درباره انتساب التمحیص به ابن شعبه حرانی یا ابن همام اسکافی میان صاحب‌نظران اختلاف وجود دارد: قطیفی، حرّ عاملی و افندی اصفهانی آن را تألیف حرّانی دانسته[۳۰] در مقابل علامه مجلسی[۳۱] و محدث نوری[۳۲] در انتساب آن به حرّانی یا ابن همام تشکیک کرده‌اند. موحدی ابطحی در مقدمه التمحیص[۳۳] به نقد و بررسی ادله کسانی که کتاب را به حرّانی یا ابن همام اسکافی نسبت داده‌اند پرداخته است. او نتیجه گرفته است که اصل کتاب از محمد بن همام است و شک در این است که التمحیص را شخصِ دیگری از او روایت کرده، که در این صورت روایات آن با واسطه است، یا کتاب به املای ابن‌همام است که در این صورت این کتاب نظیر امالی مشایخ حدیثی چون شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی خواهد بود.

پانویس

  1. نجاشی، الرجال، ص۳۷۹
  2. سمعانی، الانساب، ج۲، ص۳۹۵
  3. خطیب، تاریخ بغداد، ج۳، ص۳۶۵
  4. خطیب، تاریخ بغداد، ج۳، ص۳۶۵
  5. طوسی، رجال، ص۴۹۴
  6. نجاشی، الرجال ،ص ۳۸۰
  7. خطیب، تاریخ بغداد، ج۳، ص۳۶۵
  8. نجاشی، الرجال، ص۳۷۹-۳۸۰
  9. نجاشی، الرجال، ص۳۸۰
  10. نعمانی، الغیبه، ص۲۴، ۶۷، ۱۴۰، ۱۵۰؛ مفید، الامالی، ص۵۹؛ خطیب، تاریخ بغداد، ج۳، ص۳۶۵؛ ابن طاووس، اقبال، ص۳۲۲
  11. نجاشی، الرجال، ص۱۲۲، ۳۷۹؛ طوسی، رجال، ص۴۹۴؛ طوسی، الفهرست، ص۱۴۱، نیز نگاه ک‍نید: ابن ادریس، السرائر، ج۱، ص۶۵۶
  12. خزاز، کفایةالاثر، ص۶۹
  13. نگاه ک‍نید: مصطفوی، الاصول السته عشر، ص۲، ۱۵، جاهای مختلف
  14. نجف، الرساله الذهبیه، ص۳-۴
  15. سلیم بن قیس، کتاب سلیم، ص۶۴
  16. نگاه ک‍نید: ابن بابویه، ج۲، ص۴۸۳؛ طوسی، الغیبه، ص۲۹۷
  17. طوسی، الغیبه، ص۳۷۱-۳۷۲
  18. نگاه ک‍نید: طوسی، الغیبه، ص۳۰۷-۳۰۸، ۴۰۸-۴۱۲
  19. نعمانی، الغیبه، ص۲۴؛ ابن قولویه، کامل الزیارات، ص۱۳۷، ۱۸۵؛ ابوغالب، الفهرست، ص۱۷۶؛ غضائری، تکملة رسالة...، ص۱۹۰؛ مفید، الامالی، ص۳۱۰؛ نجاشی، الرجال، ص۳۸۰؛ طوسی، الغیبه، ص۲۹۷، ابن طاووس، الیقین، ص۸۹
  20. نجاشی، همانجا
  21. نگاه ک‍نید: ابن عبدالوهاب، عیون المعجزات، ص ۱۲، ۱۶، ۱۹، ۵۹، ۱۱۷
  22. ابن شهرآشوب، مناقب، ج۲، ص۱۷۴، ج۳، ص۲۷۵، ج۴، ص۴۲
  23. ابن ادریس، السرائر، ج۱، ص۶۵۶
  24. ابن طاووس، اقبال، ص ۱۰۹
  25. مجلسی، بحارالانوار، ج۱، ص۱۷
  26. حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۴۸
  27. ابن قولویه، کامل الزیارات، ص۱۳۷، جم‍
  28. نگاه ک‍نید: ابن طاووس، فرحة الغری، ص۸۶
  29. مفید، المزار، ص۴۸-۴۹، جاهای م‍ختلف
  30. رجوع کنید به: شوشتری، مجالس المؤمنین، ۱۳۵۴ش، ج۱، ص۳۸۳.
  31. مجلسی، بحار الانوار، ج۱، ص۱۷.
  32. نوری، خاتمة مستدرک الوسائل، ۱۴۱۵-۱۴۲۰ق، ج۱، ص۱۸۶-۱۸۷.
  33. اسکافی، التمحیص، ۱۳۸۰ش، ص۱۰-۱۴.
  34. نجاشی، الرجال، ص۲۵۳، ۲۹۳، جاهای م‍ختلف
  35. طوسی، الفهرست، ص۷۸، جاهای م‍ختلف
  36. ابن ندیم، الفهرست، ص۲۷۶، ۲۷۸-۲۷۹
  37. غضائری، تکملة...، ص۱۹۰-۱۹۲
  1. نگاه ک‍نید: کشی از این شخص با عنوان اسحاق بن احمد نخعی نام برده است: کشی، معرفة الرجال، ص۲۵۸.

منابع

  • ابن ادریس، محمد. السرائر. قم. ۱۴۱۰ق.
  • ابن بابویه، محمدبن علی. کمال‌الدین. به کوشش علی‌اکبر غفاری. تهران. ۱۳۹۰ق.
  • ابن رازی، جعفربن احمد. نوادر الاثر . همراه جامع الاحادیث. تهران. ۱۳۶۹ق.
  • ابن شهر آشوب، محمدبن علی. مناقب آل ابی‌طالب (ع). قم. چاپخانه علمیه.
  • ابن طاووس، عبدالکریم بن احمد. فرحه الغری. نجف. ۱۳۶۳ق.
  • ابن طاووس، علی بن موسی. اقبال الاعمال. تهران. ۱۳۹۰ق.
  • ابن طاووس، علی بن موسی. الیقین. نجف. ۱۳۶۹ق/۱۹۵۰م.
  • ابن قولویه، جعفربن محمد. کامل الزیارات. نجف. ۱۳۵۶ق.
  • ابن ندیم. الفهرست.
  • ابوغالب زراری، احمدبن محمد. رساله فی ذکر آل اعین. به کوشش محمدرضا حسینی. قم. ۱۴۱۱ق.
  • اسکافی، محمد بن همام، التمحیص، قم، ۱۳۸۰ش.
  • الاصول السته عشر. به کوشش حسن مصطفوی. تهران. ۱۳۷۱ق.
  • حر عاملی، محمدبن حسن. وسائل الشیعه. به کوشش محمد رازی. تهران. ۱۳۸۹ق.
  • خزاز، علی بن محمد. کفایه الاثر. قم. ۱۴۰۱ق.
  • خطیب بغدادی، احمد بن علی. تاریخ بغداد. قاهره. ۱۳۴۹ق.
  • الرساله الذهبیه. به کوشش محمد مهدی نجف. قم. ۱۴۰۲ق/۱۹۸۲م.
  • سمعانی، عبدالکریم بن محمد. الانساب. حیدرآباد دکن. ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م.
  • شوشتری، نوراللّه بن شریف الدین، مجالس المؤمنین، تهران، ۱۳۵۴ش.
  • طوسی، محمدبن حسن. رجال. به کوشش محمدصادق بحرالعلوم. نجف. ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م.
  • طوسی، محمدبن حسن. الغیبه. قم. ۱۴۱۱ق.
  • طوسی، محمدبن حسن. الفهرست. به کوشش محمدصادق بحرالعلوم. نجف. کتابخانه مرتضویه.
  • عیون المعجزات. منسوب به حسین بن عبدالوهاب. نجف. ۱۳۶۹ق/۱۹۵۰م.
  • غضائری، حسین بن عبیداللـه. تکلمه رساله ابی غالب... همراه رساله فی ذکر آل اعین.
  • کتاب سلیم بن قیس. بیروت. مؤسسه الاعلمی.
  • کشی، محمد. معرفه الرجال. اختیار طوسی. به کوشش حسن مصطفوی. مشهد. ۱۳۴۸ش.
  • مجلسی، محمدباقر. بحارالانوار. بیروت. ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
  • مفید، محمدبن محمد. الامالی. به کوش غفاری و استادولی. قم. ۱۴۰۳ق.
  • مفید، محمدبن محمد. المزار. قم. ۱۴۰۹ق.
  • نجاشی، احمدبن علی. الرجال. به کوشش موسی شبیری زنجانی. قم. ۱۴۰۷ق.
  • نعمانی، محمدبن ابراهیم. الغیبه. به کوشش علی‌اکبر غفاری. تهران. کتابخانه صدوق.
  • نوری، حسین بن محمدتقی، خاتمة مستدرک الوسائل، قم، ۱۴۱۵-۱۴۲۰ق.

پیوند به بیرون