آیه ولایت

سنگ‌نوشته‌ای متعلق به قرن ششم هجری، مربوط به یکی از قدمگاه‌های امام رضا (ع) در شهر یزد که اکنون در موزه آستان قدس رضوی نگه‌داری می‌شود. آیه ولایت در حاشیه اثر حکاکی شده است

آیه ولایت، آیه ۵۵ سوره مائده که در شأن امیرالمومنین نازل شده و او را ستوده است.[۱] شیعیان از این آیه برای اثبات ولایت آن امام استفاده می‌کنند.

متن آیه

إِنّما وَلیکُمُ اللهُ و رَسولُهُ والّذینَ ءَامَنوا الَّذینَ یقِیمُونَ الصَّلوةَ و یؤتُونَ الزَّکوة و هُم راکِعونَ
ولی شما فقط خدا، پیامبر و مؤمنانی هستند که نماز را به پا داشته، در رکوع زکات می‌دهند.

‌ شأن نزول

این آیه در شأن حضرت علی است. تمام تفاسیر شیعه بر این مطلب اتفاق نظر دارند.[۲] در میان اهل سنت نیز برخی از علمای اهل سنت مانند قاضی ایجی در کتاب مواقف تصریح کرده‌اند که مفسّران بر نزول این آیه در‌ شأن علی(ع) اجماع دارند[۳] جرجانی در شرح مواقف[۴]، سعدالدین تفتازانی در شرح مقاصد[۵] و علامه حلی در شرح تجرید[۶] نیز بر این اجماع اعتراف دارند.

البته در برخی تفاسیر اهل سنت ادعا شده است که این آیه در شأن عبدالله بن سلام، عبادة بن صامت[۷]، ابوبکر و تمام مسلمانان[۸] نازل شده است که البته هیچ یک دلیل محکمی ندارد.

بر اساس برخی روایات، روزی فقیری وارد مسجد پیامبر(ص) شد و تقاضای کمک کرد؛ ولی کسی چیزی به او نداد. او دست خود را به آسمان بلند کرد و گفت: خدایا! شاهد باش که من در مسجد رسول تو تقاضای کمک کردم؛ ولی کسی به من چیزی نداد. در همین حال، علی(ع) که در حال رکوع بود، با انگشت کوچک دست راست خود اشاره کرد. فقیر نزدیک آمد و انگشتر را از دست ایشان بیرون آورد و این آیه نازل شد.[۹]

راویان ‌شأن نزول

عبداللّه بن عبّاس،[۱۰] ابورافع مدنی،[۱۱] عمّار بن یاسر،[۱۲] ابوذر غفاری،[۱۳] انس بن مالک[۱۴] و مقداد بن اسود برخی از اصحابی هستند که این شأن نزول را نقل کرده‌اند.[۱۵].

از تابعان نیز مسلمة بن کهیل[۱۶]، عتبة بن ابی حکیم[۱۷]، سُدّی[۱۸] و مجاهد[۱۹] به نقل این حادثه پرداخته‌اند.

اعتبار حدیث

محدّثان بزرگی از اهل سنّت در دوره‌های مختلف این روایت را در کتاب‌های خود آورده‌اند مانند:

آلوسی بیان داشته است: بیشتر اخباریان (سنی‌مذهب) قائلند که این آیه در‌ شأن امام علی(ع) نازل شده است.[۲۱] و همگی به نوعی اعتبار این حدیث را پذیرفته‌اند. اما ابن تیمیه[۲۲]، ابن کثیر[۲۳] و فخر رازی[۲۴] حدیث مربوط به این آیه را ضعیف شمرده‌اند.

مضمون آیه

شیعه با این آیه بر جانشینی و ولایت علی(ع) استدلال کرده است[۲۵] و حتّی برخی آن را قویترین دلیل بر امامت ایشان برشمرده‌اند[۲۶].

وجه استدلال چنین است که این آیه با «إِنّما» آغاز شده و بر اساس نظر بسیاری از متخصصان زبان عربی وقتی جمله‌ای با «انما» آغاز شود مفهومش منحصر کردن مفهوم جمله است. مثلا در اینجا مفهوم آیه منحصر شدن ولایت در خداواند، حضرت رسول(ص) و کسانی است که در رکوع انفاق می‌کنند.[۲۷]

با وجود اینکه بسیاری از علمای اهل سنت بر نازل شدن این آیه در شان حضرت علی(ع) اعتراف کرده‌اند اما تفاوت در معنا و مفهوم ولایت باعث شده است که بسیاری از علمای شیعه این آیه را دلیلی محکم بر ولایت و امامت حضرت علی(ع) بدانند [۲۸]بر خلاف اهل سنت که با تغییر در مفهوم و معنای این کلمه به چنین استدلالی در مورد این آیه اعتقاد ندارند.[۲۹] تفاوت تفسیر علمای شیعه و سنی در معنای کلمه ولایت این است که تمام علمای شیعه کلمه ولی را مشتق از «ولی» و «ولایت» و به معنای سرپرستی و صاحب اختیار می‌دانند.[۳۰] و از آنجا که بنا بر شأن نزول، منظور از ولی در این آیه حضرت علی است و پیامبر(ص) هم در موارد متعددی بر ولایت حضرت علی تصریح دارند، آنها حضرت علی(ع) جانشین پیامبر(ص) و صاحب مقامت امامت و ولایت می‌دانند.[۳۱] اما بسیاری از علمای اهل سنت تلاش کرده‌اند معنای کلمه ولایت در این آیه را دوستی یا نصرت عنوان کنند.[۳۲]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. طبرانی، المعجم الأوسط،‌ دارالحرمین، ج۶، ص۲۱۸.
  2. رحیمی اصفهانی، ولایت و رهبری، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۱۱۹-۱۲۱.
  3. ایجی،المواقف، عالم الکتب، ص ۴۰۵.
  4. ایجی، المواقف، عالم الکتب، ص۴۰۵.
  5. تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۱۲ق، ج ۵، ص۲۶۹.
  6. علامه حلی ،کشف المراد، ۱۳۸۲ش، ص۱۹۱.
  7. ابن الجوزی،زاد المسیر، دارالکتاب العربی، ج۱، ص۵۶۰.
  8. ابن الجوزی،زاد المسیر، دارالکتاب العربی، ج۱، ص۵۶۱.
  9. شوشتری، احقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج ۲، ص۴۰۰؛ حاکم حسکانی، شواهدالتنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۰۹-۲۳۹.
  10. حاکم حسکانی، شواهدالتنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۳۲.
  11. طبرانی، المعجم الکبیر، دار احیاء التراث، ج۱، ص۳۲۰-۳۲۱.
  12. سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۱۰۶.
  13. ابن تیمیه، تفسیر الکبیر، ۱۴۰۸ق، ج۱۲، ص۲۶.
  14. حاکم حسکانی، شواهدالتنزیل، ۱۴۱۱ق، ج ۱، ص۲۲۵.
  15. حاکم حسکانی، شواهدالتنزیل، ۱۴۱۱ق، ج ۱، ص۲۲۸.
  16. سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۱۰۵.
  17. ابن ابی حاتم، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۱۱۶۲.
  18. طبری، جامع البیان، ۱۴۲۰ق، ج ۱۰، ص۴۲۵.
  19. طبری، جامع البیان، ۱۴۲۰ق، ج۱۰، ص۴۲۶؛ جصاص، احکام القران، المکتبة التجاریة، ج۲، ص۶۲۵.
  20. شوشتری، احقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۳۹۹- ۴۰۷.
  21. آلوسی ،روح المعانی، دارالکتب العلمیه، ج۳، ص۳۳۵.
  22. ابن تیمیه، منهاج السنه، ج۷، ص۹-۷.
  23. ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، دارالکتب العلمیه، ج۳، ص ۱۲۵-۱۲۷.
  24. فخر رازی، تفسیر الفخر الرازی، ۱۴۲۰ق، ج۱۲، ص۳۸۳-۳۸۵.
  25. مفید، الافصاح فی الامامة، الموتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، ص۱۳۴؛طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج ۳، ص۵۵۹.
  26. طوسی، تلخیص الشافی، ۱۳۸۲ش، ج ۲، ص۱۰.
  27. ابن هشام، مغنی اللبیب، ۱۴۱۰ق، ج۱، ۳۹.
  28. طوسی، تلخیص الشافی، ۱۳۸۲ش، ج ۲، ص۱۰.
  29. عضدالدین ایجی، شرح المواقف، ۱۴۱۲ق، ج۸، ص ۳۶۰؛ مظفر، دلائل الصدق، ۱۳۹۶ق، ج۲، ص ۷۴؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۰۹، ج۵، ص۲۷۰؛ بیضاوی، تفسیر البیضاوی، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص ۴۳۵؛ زمخشری، الکشاف، قم، ج۱، ص ۶۴۲؛ قوشجی، شرح التجرید، قم، ص ۳۶۸ به نقل از عبداللهی، ناجی، نگرشی تحلیلی بر مفهوم ولایت در تصوف و عرفان اسلامی، ۱۳۹۵ش، ص ۷۸.
  30. رحیمی اصفهانی، ولایت و رهبری، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۱۱۹-۱۲۱؛ فیومی، المصباح المنیر، ۱۴۱۴ق، ج ۲، ص۶۷۲.
  31. مکارم شیرازی، آیات ولایت در قرآن، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۵.
  32. عضدالدین ایجی، شرح المواقف، ۱۴۱۲ق، ج۸، ص ۳۶۰؛ مظفر، دلائل الصدق، ۱۳۹۶ق، ج۲، ص ۷۴؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۰۹، ج۵، ص۲۷۰؛ بیضاوی، تفسیر البیضاوی، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص ۴۳۵؛ زمخشری، الکشاف، قم، ج۱، ص ۶۴۲؛ قوشجی، شرح التجرید، قم، ص ۳۶۸ به نقل از عبداللهی، ناجی، نگرشی تحلیلی بر مفهوم ولایت در تصوف و عرفان اسلامی، ۱۳۹۵ش، ص ۷۸.

منابع

  • ابن ابی حاتم، عبد الرحمن بن محمد، تفسیر القرآن العظیم مسندا عن رسول الله والصحابة والتابعین، تحقیق اسعد محمد الطیب، بیروت، المکتبة العصریة، چاپ دوم، ۱۴۱۹ق.
  • ابن الجوزی، عبدالرحمن بن علی، زاد المسیر فی علم التفسیر، محقق عبدالرزاق مهدی، بیروت، دارالکتاب العربی، بی تا.
  • ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، تفسیر الکبیر، تحقیق عبد الرحمن عمیره، بیروت،‌ دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق.
  • ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعه، محقق رشاد سالم، ریاض، جامعة الامام محمد بن سعود الاسلامية، ۱۴۰۶ق.
  • ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، محقق محمد حسین شمس الدین، بیروت، دارالکتب العلمیه، بی تا.
  • ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع، بی تا.
  • ابن هشام الانصاری، عبدالله بن یوسف، مغنی اللبیب عن کتاب الاعاریب، محقق محمد محیی الدین عبدالحمید، قم، مکتبة آیت الله المرعشی، ۱۴۱۰ق.
  • آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، محقق علی عبدالباری عطیة، بیروت، دارالکتب العلمیه، بی تا.
  • ایجی، عبد الرحمن، المواقف فی علم الکلام، بیروت، عالم الکتب، بی‌تا.
  • بیضاوی، عبدالله بن عمر، تفسیر البیضاوی، بیروت، موسسه الاعلمی، ۱۴۱۰ق.
  • تفتازانی، مسعود بن عمر، شرح المقاصد، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۰۹ق.
  • تفتازانی، مسعود بن عمر، شرح المقاصد، محقق عبدالرحمن عمیرة، قم، الشریف الرضی، ۱۴۱۲ق.
  • جصاص، ابو بکر احمد الرازی، احکام القرآن، تحقیق صدقی محمد جمیل، مکه، المکتبة التجاریة، بی‌تا.
  • حاکم حسکانی، عبید الله، شواهدالتنزیل لقواعد التفضیل، تحقیق محمد باقر المحمودی، قم، مجمع احیاءالثقافة الاسلامیة، چاپ دوم، ۱۴۱۱ق.
  • رحیمی اصفهانی، غلامحسین، ولایت و رهبری، تفرش، انتشارات عسکریه تفرش،‌۱۳۷۴ش.
  • زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، قم، نشر ادب حوزه، بی‌تا.
  • سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی التفسیر بالماثور، بیروت،‌ دار الفکر، ۱۴۰۳ق.
  • شوشتری، نورالله بن شریف الدین، إحقاق الحق و إزهاق الباطل، قم، مکتبة آیت الله المرعشی، ۱۴۰۹ق.
  • طبرانی، سلیمان احمد، المعجم الکبیر، تحقیق حمدی عبد المجید السلفی، بیروت،‌ دار احیاء التراث، چاپ دوم، بی‌تا.
  • طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الأوسط، محقق طارق بن عوض الله، قاهره، دارالحرمین، بی تا.
  • طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تاویل القرآن، محقق احمد محمد شاکر، بی جا، موسسة الرسالة، ۱۴۲۰ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، محقق احمد حبیب عاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا.
  • طوسی، محمد بن حسن، تلخیص الشافی، قم، انتشارات المحبین، ۱۳۸۲ش.
  • عضدالدین ایجی، عبدالرحمان بن احمد، شرح المواقف و یلیه حاشیتی السیالکوتی و الحلبی، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۲ق.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم، موسسه امام صادق، ۱۳۸۲ش.
  • فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا.
  • فخر رازی، محمد بن عمر، تفسیر الفخر الرازی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، الطبعة الثالثة، ۱۴۲۰ق.
  • فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، قم، موسسه دارالهجره، ۱۴۱۴ق.
  • قوشجی، ملا علی، شرح التجرید، قم، منشورات الشریف الرضی، بی‌تا.
  • مراغی، احمد مصطفی، تفسیر مراغی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • مظفر، محمد حسن، دلائل الصدق، قاهره، دار المعلم، ۱۳۹۶ق.
  • مفید، محمد بن محمد، الافصاح فی الامامة، قم، الموتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، بی تا.
  • مکارم شیرازی، ناصر، آیات ولایت در قرآن، قم، انتشارات نسل جوان، ۱۳۸۶ش.

پیوند به بیرون


به زبان‌های دیگر مطالعه کنید