باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

آیه ظهار
مشخصات آیه
نام آیه: آیه ظهار
واقع در سوره: مجادله
شماره آیه: ۲
جزء: ۲۸
شماره صفحه: ۵۴۲
شأن نزول: پشیمانی اوس بن صامت بعد از ظهار همسرش
مکان نزول: مدینه
موضوع: ظهار

آیه ظِهٰار آیه دوم سوره مجادله است که به توبیخ ظهار، از رسوم زمان جاهلیت می‌پردازد. ظهار به عبارتی خاص گفته می‌شد که مرد از روی عصبانیت، همسر خود را به مادر خویش تشبیه می‌کرد. شوهر با این کار حق بازگشت را از خود سلب می‌نمود و زن نیز تا آخر عمر بر او حرام می‌گشت. خداوند در این آیه، عمل مذبور را توبیخ کرده و حکم بطلان آن را صادر و شخص ظهارکننده را محکوم به پرداخت کفاره به همراه توبه می‌کند.

آیه ظهار درباره یکی از اصحاب پیامبر(ص) نازل شد که همسر خود را ظهار کرد و بعد از مدتی پشیمان شد. وی همسر خود را برای چاره جویی نزد پیامبر(ص) فرستاد که آیه ظهار و آیات دیگر در رابطه با این موضوع، نازل شد.

خداوند در آیات بعدی احکام کفاره ظهار را بیان می‌کند. شوهر تا قبل از پرداخت کفاره حق آمیزش با همسر خود را نخواهد داشت. برای واقع شدن ظهار و وجوب کفاره شروطی همچون حضور دو شاهد عادل و عدم حیض در زمان وقوع ظهار و... نقل شده است.

محتویات

متن و ترجمه آیه

الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنكُم مِّن نِّسَائِهِم مَّا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِي وَلَدْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنكَرًا مِّنَ الْقَوْلِ وَزُورًا وَإِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ ﴿۲﴾
کسانی که از شما نسبت به همسرانشان «ظهار» می‌کنند، آنان هرگز مادرانشان نیستند؛ مادرانشان تنها کسانی‌اند که آنها را به دنیا آورده‌اند! آنها سخنی زشت و باطل می‌گویند و خداوند بخشنده و آمرزنده است.(مجادله، ۲)

معرفی اجمالی

به آیه دوم سوره مجادله، آیه ظهار گفته می‌شود؛ هرچند چهار آیه و یا شش آیه اولیه سوره مجادله در ارتباط با ظهار است.[۱] این آیه در محکومیت یکی از سنت‌های دوران جاهلیت در زمینه جدایی زن و مرد نازل[۲] و برای انجام آن جریمه سنگین تعیین شد.[۳]

ظهار که به طلاق اهل جاهلیت شهرت داشت[۴] و از اعتقادات آنها محسوب می‌شد[۵] در لغت به معنای پُشت است[۶] و در اصطلاح به عبارتی گفته می‌شود که با آن زن بر مرد حرام می‌شود.[۷] در طلاق ظهار شوهر به علت عصبانیت و تنفر از همسر خود،[۸] او را به مادر[۹] و یا یکی از محارم خود تشبیه می‌کرد[۱۰] [یادداشت ۱] و با قرائت صیغه ظهار تا آخر عمر از همسر خود جدا و حق بازگشت از او سلب می‌گشت.[۱۱] ظهار ظلمی آشکار در حق زن بود که زمینه‌ساز سختی و ضرر برای وی می‌شد؛[۱۲] به همین دلیل خداوند با نزول این آیه، حکم ظهار را لغو و اثرش را که حرمت ابدی بود، از بین برد؛ همانطور که اثر دیگر آن را که مادر شدن همسر برای شوهر بود، انکار کرد.[۱۳]

سبب نزول

در شأن نزول آیه آمده است که روزی یکی از اصحاب پیامبر(ص) به نام اوس بن صامت در حال عصبانیت لفظ ظهار را برای همسر خود به کار برد؛ اما پس از مدتی از این عمل خود پشیمان گشت و برای چاره‌جویی و اطلاع از حکم اسلام، همسر خود را نزد پیامبر(ص) فرستاد. بعد از این واقعه، چهار آیه اول سوره مجادله در ارتباط با حکم ظهار نازل شد.[۱۴]

تفسیر

خداوند در آیه ظهار، در موعظه‌ای[۱۵] علاوه بر دروغ و مخالف واقع دانستن ظهار،[۱۶] به توبیخ این عمل پرداخته و ظهار را از نظر عقل و شرع[۱۷] عملی زشت و ناپسند معرفی کرده است.[۱۸] در این آیه علاوه بر بطلان حکم ظهار، [۱۹] به رفع آثار سوء آن پرداخته[۲۰] و مرتکبین آن را موظف به پرداخت کفاره نموده است.[۲۱] در این آیه مادر کسی دانسته شده که شخص را به دنیا آورده باشد[۲۲] و همسر نمی‌تواند در حکم مادر باشد.[۲۳] علما با استناد به این آیه، تردیدی در حرمت ظهار ندارند.[۲۴]

به باور مکارم شیرازی یکی از مفسران معاصر، مادر و فرزند بودن، یک واقعیت خارجی است و با گفتن الفاظ حاصل نمی‌شود؛ بنابراین اگر شخصی صدبار به همسر خود بگوید تو همچون مادر من هستی، حکم مادر را پیدا نمی‌کند. و این سخن، چیزی جز خرافات و گزافه‌گویی نیست.[۲۵]

برخی با توجه به ظاهر آیه و استناد به روایتی از امام علی(ع) معتقدند اگر شخص یک مرتبه ظهار کند کفاره ندارد و در صورت تکرار ظهار، کفاره واجب می‌شود؛[۲۶] عده‌ای این نظریه را خلاف اعتقاد اکثر علما دانسته‌اند؛[۲۷] زیرا در این صورت، ظهار اول بدون کفاره خواهد بود و این با سیاق آیه سازگار نیست.[۲۸]

شروط و احکام

خداوند در دو آیه بعدی برای پشیمانی و رجوع به همسر کفاره معین نموده است[۲۹] که در صورت توانایی یک برده آزاد نماید و در صورت عدم توانایی شصت روز روزه به صورت متوالی بگیرد و اگر آن را هم نتوانست به شصت فقیر اطعام دهد.[۳۰] شوهر قبل از پرداخت کفاره حق آمیزش با زن خود را ندارد؛[۳۱] [یادداشت ۲] علما در حکم کسی که قادر به انجام هیچ یک از موارد فوق نباشد، اختلاف دارند.[۳۲] برخی فلسفه تعیین کفاره برای ظهار را، پند گرفتن،[۳۳]تربیت نفس،[۳۴] جلوگیری از ظلم به همسران و حفظ نظام خانواده دانسته‌اند.[۳۵]

برای ظهار شروطی چون عدم حیض بودن زن، عدم نزدیکی با زن در آخرین پاکی و حضور دو شاهد عادل ذکر شده است.[۳۶] خداوند در ادامه آیه، توبه را برای شخص ظهار کننده واجب دانسته[۳۷] و گناه گذشته را در صورت توبه می‌بخشد.[۳۸]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ش، ج۱۹، ص۱۷۸.
  2. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ش، ج۱۹، ص۱۷۸.
  3. قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۹، ص۵۰۰.
  4. ابن عربی، احکام القرآن، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۳۰۱؛ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۲۸، ص۶؛ ثعلبی، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۹، ص۲۵۳.
  5. طبرسی، تفسیر جوامع الجامع، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۲۵۵.
  6. آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۱۴، ص۱۹۹؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۲۹، ص۴۷۸.
  7. زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۴۸۵؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج ۲۹، ص۴۷۸-۴۷۹.
  8. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۳، ص۴۰۷.
  9. قمی، تفسیر القمی، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۳۵۴.
  10. ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱۹، ص۶۱.
  11. طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۲۸، ص۶؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ش، ج۱۹، ص۱۷۸.
  12. قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۹، ص۵۰۰.
  13. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ش، ج۱۹، ص۱۷۸.
  14. برای اطلاعات بیشتر: ابن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۴، ص۲۵۷؛ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۲۸، ص۶. همچنین با کمی اختلاف: صنعانی، تفسیر عبدالرزاق، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۲۲۴؛ طبرانی، التفسیر الکبیر، ۲۰۰۸م، ج۶، ص۲۱۸؛ ثعلبی، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۹، ص۲۵۳؛ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۴۸۴؛ ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۸، ص۶۶.
  15. سبزواری، ارشاد الاذهان، ۱۴۱۹ق، ص۵۴۷؛ طبرسی، تفسیر جوامع الجامع، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۲۵۵.
  16. مغنیه، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۲۶۵؛ طبرسی، تفسیر جوامع الجامع، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۲۵۵.
  17. آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۱۴، ص۲۰۰.
  18. دینوری، الواضح، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۳۸۵؛ طبرانی، التفسیر الکبیر، ۲۰۰۸م، ج۶، ص۲۲۰؛ طوسی، التبیان، بیروت، ج۹، ص۵۴۲.
  19. زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۴۸۵؛ طبرسی، تفسیر جوامع الجامع، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۲۵۵.
  20. قطب، فی ظلال القرآن، ۱۴۲۵ق، ج۶، ص۳۵۰۶.
  21. قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۹، ص۵۰۰.
  22. قطب، فی ظلال القرآن، ۱۴۲۵ق، ج۶، ص۳۵۰۶.
  23. دینوری، الواضح، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۳۸۵؛ طبرانی، التفسیر الکبیر، ۲۰۰۸م، ج۶، ص۲۲۰؛ طوسی، التبیان، بیروت، ج۹، ۵۴۲؛ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۴۸۵.
  24. مغنیه، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۲۶۵.
  25. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۳، ص۴۱۰.
  26. سلطان علی‌شاه، بیان السعادة، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۱۵۴.
  27. عاملی، تفسیر عاملی، ۱۳۶۰ش، ج۸، ص۲۰۳.
  28. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ش، ج۱۹، ص۱۷۹.
  29. سبزواری، ارشاد الاذهان، ۱۴۱۹ق، ص۵۴۷.
  30. دینوری، الواضح، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۳۸۵.
  31. طبرانی، التفسیر الکبیر، ۲۰۰۸م، ج۶، ص۲۲۱؛ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱۹، ص۶۱؛ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۴۸۶؛ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۹، ص۵۰۴.
  32. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۳، ص۴۱۷.
  33. طبرسی، تفسیر جوامع الجامع، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۲۵۶؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ش، ج۱۹، ص۱۷۹.
  34. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۳، ص۴۱۳.
  35. قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۹، ص۵۰۳.
  36. طوسی، التبیان، بیروت، ج۹، ۵۴۰؛ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج ۱۹، ص۶۱.
  37. جزایری، ایسر التفاسیر، ۱۴۱۶ق، ج۵، ص۲۸۵.
  38. طبرسی، تفسیر جوامع الجامع، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۲۵۶.
  1. مثلا به همسر خود بگوید: أنت علی کظَهر أُمی، تو نزد من در حرمت، همچون پشت مادرم هستی. (طوسی، التبیان، بیروت، ج۹، ص۵۴۲.) و یا با عباراتی دیگر همچون: أنت علی کبطن أمّی یا کرأس أمّی و یا کفرج أمّی (ثعلبی، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۹، ص: ۲۵۴؛ میبدی، کشف الاسرار، ۱۳۷۱ش، ج۱۰، ص۶.) برخی معتقدند که لفظ مادر و پشت در جمله برای تحقق ظهار لازم است. (فخررازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۲۹، ص۴۷۹.) در حکم ظهار محارم دیگر غیر از مادر اختلاف وجود دارد. (زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۴۸۸.)
  2. هر چند برخی معتقدند که اکثر علما لذت بردن غیر از دخول را جایز دانسته‌اند.(ثعلبی، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۹، ص۲۵۵.)

منابع

  • ابن سلیمان، مقاتل، تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۳ق.
  • ابن عربی، محمد بن عبدالله، احکام القرآن، ۱۴۰۸ق، بیروت، دارالجیل، ۱۴۰۸ق.
  • ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت،‌ دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
  • ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۴۰۸ق.
  • آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق علی عبدالباری عطیه، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
  • ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی، بیروت،‌ دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
  • جزایری، ابوبکر جابر، ایسر التفاسیر لکلام العلی الکبیر، مدینه، مکتبة العلوم و الحکم، ۱۴۱۶ق.
  • دینوری، عبدالله بن محمد، الواضح فی تفسیر القرآن الکریم، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۲۴ق.
  • زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۷ق.
  • سبزواری، محمد، ارشاد الاذهان الی تفسیر القرآن، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۱۹ق.
  • سلطان علیشاه، محمد بن حیدر، بیان السعادة فی مقامات العبادة، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
  • صنعانی، عبدالرزاق بن همام، تفسیر القرآن العزیز معروف به تفسیر عبدالرزاق، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۱۱ق.
  • طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
  • طبرانی، سلیمان بن احمد، التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم، اربد اردن، دارالکتاب الثقافی، ۲۰۰۸م.
  • طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع، قم، حوزه علمیه قم، مرکز مدیریت، ۱۴۱۲ق.
  • طبری، محمد بن جریر، طبری، طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۱۲ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • عاملی، ابراهیم، تفسیر عاملی، تهران، کتاب‌فروشی صدوق، ۱۳۶۰ش.
  • فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)،‌ بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
  • قرائتی، محسن، قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، تهران، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، ۱۳۸۸ش.
  • قطب، سید، فی ظلال القرآن، بیروت، دارالشروق، چاپ سی و پنجم، ۱۴۲۵ق.
  • قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، دارالکتاب، چاپ سوم، ۱۳۶۳ش.
  • مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، قم، دارالکتاب الإسلامی، ۱۴۲۴ق.
  • میبدی، احمد بن محمد، کشف الاسرار و عدة الابرار (معروف به تفسیر خواجه عبدالله انصاری)، تهران، امیرکبیر، چاپ پنجم، ۱۳۷۱ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.