آیه اکمال

تابلو فرش شجره طیبه که آیه اکمال در حاشیه محراب آن بافته شده است. این اثر در موزه آستان قدس رضوی نگهداری می شود.

آیه اِکمال، آیه سوم سوره مائده که درباره واقعه غدیر بر پیامبر اکرم(ص) نازل شده است. خداوند در آن بیان می‌فرماید که پس از نزول این آیه دین را کامل و نعمت را تمام کرده است. روز نزول آیه مورد اختلاف است؛ برخی نزول این آیه را روز عرفه و برخی روز هجدهم ذی الحجه سال دهم هجری دانسته‌اند. شیعه معتقد است شأن نزول آیه واقعه غدیر خم و ولایت امام علی(ع) است.

متن آیه

اَلْیوْمَ أَکمَلْتُ لَکمْ دینَکمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دیناً ﴿۳﴾
امروز دین شما را برایتان کامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانیدم، و اسلام را برای شما [به عنوان] آیینی برگزیدم.

زمان نزول

در منابع تاریخی و حدیثی شیعه و سنی تنها دو دسته روایت درباره زمان نزول این آیه به چشم می‌خورد. نزول آن در حجة الوداع قطعی است اما بعضی گفته‌اند در روز عرفه و برخی دیگر نقل کرده‌اند در غدیرخم نازل شد.

روز عرفه

نوشتار اصلی: عرفه

کلینی در کافی روایتی نقل می‌کند که زمان نزول آیه روز عرفه و دلیل نزول را اعلان ولایت حضرت علی(ع) می‌داند.[۱] علامه مجلسی سند این روایت را ضعیف و متن آن را مخدوش می‌داند.[۲]

عیاشی نیز در تفسیرش از امام صادق(ع) چنین نقل کرده:

چون رسول خدا(ص) در روز جمعه در عرفات اقامت کردند، جبرئیل نزد ایشان آمد و گفت:‌ای محمد! خداوند به تو سلام می‌رساند و می‌گوید: به امت خود بگو «الیوم أکملت لکم دینکم؛ امروز برای شما دینتان را به وسیله ولایت علی بن ابی طالب کامل کردم». «واتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الاسلام دیناً؛ و نعمتم را بر شما تمام کردم و برای شما اسلام را به عنوان دین پسندیدم و پس از این برای شما چیزی نازل نخواهم کرد».[۳]

در سلسله سند این روایت جعفر بن محمد الخزاعی وجود دارد که هویت او مشخص نیست.[۴]

همچنین برخی منابع اهل سنت، از جمله ابن کثیر در دو کتاب تقسیری و تاریخی خود نزول این آیه را در روز عرفه می‌دانند.[۵]

هجدهم ذی الحجه

طبق روایات، نزول آیه در روز غدیر یا اندکی پس از آن بوده است. این روایات در مصادر شیعی با سند صحیح و طرق متعدد نقل شده‌اند.[۶]

در بعضی منابع اهل سنت نیز به نزول این آیه در روز غدیر اشاره شده است، هر چند برخی از اهل سنت آنها را ضعیف دانسته‌اند.[۷] اما افرادی که در سلسله سند این روایات آمده‌اند، از نظر رجال شناسان اهل سنت توثیق شده‌اند. علامه امینی تک تک رجال سندها را بر اساس موازین اهل سنت بررسی و توثیق کرده است.[۸]

جمع بین هر دو روز

برخی معتقدند این آیه دو بار نازل شده؛ یک مرتبه در روز عرفه؛ که پیامبر(ص) به دلایلی از ذکر آن نگران بودند به همین دلیل آیه تبلیغ نازل شد که خداوند به پیامبر(ص) ضمانت داد؛ سپس در روز غدیر دوباره آیه اکمال نازل شد.[۹]

‌شأن نزول

آیه اکمال از آیات مربوط به واقعه غدیر خم

نظریه شیعه

شیعیان اتفاق نظر دارند شأن نزول آیه اکمال، واقعه غدیر خم و ولایت علی(ع) است.[۱۰]

دیدگاه اهل سنت

برخی منابع اهل سنت از نزول این آیه در عرفه خبر می‌دهد.[۱۱]

علامه امینی در الغدیر و میر حامد حسین در عبقات الانوار با جستجو در کتاب‌های اهل سنت، شواهد بسیاری از آنان در تأیید و اثبات نزول این آیه در شأن علی(ع) و واقعه غدیر آورده‌اند.[۱۲]

تحلیل آیه

با نزول آیه تبلیغ در غدیر خم، پیامبر اکرم(ص) علی بن ابیطالب(ع) را به ولایت و خلافت منصوب کرد و آیه اکمال نازل گردید سپس پیامبر(ص) فرمود:

اَللهُ أکبرُ عَلی إکمالِ الدّینِ وَ إتمامِ النِّعمةِ وَ رِضَی الرَّبِّ بِرِسالَتی وَ وِلایةِ عَلیِّ بنِ اَبیطالبٍ مِنْ بَعدی (ترجمه: الله اکبر بر کامل کردن دین و تمام کردن نعمت و رضایت خداوند به پیامبری من و ولایت علی بن ابیطالب پس ازمن)[۱۳]

بر این اساس مساله ولایت علی بن ابیطالب(ع) آخرین فریضه‌ای است که نازل شد و پس از آن چیزی نازل نشد مگر آیه اکمال.[۱۴]

شرح واژه‌ها

مراد از یوم

در مورد مصداق این روز اختلافاتی وجود دارد:

  • فتح مکه: برخی آن را روز فتح مکه دانسته‌اند،[۱۵] اما از آنجا که اکمال دین به اکمال احکام است، این دیدگاه پذیرفته نیست چون بسیاری از احکام بعد از فتح مکه تشریع شد.[۱۶]
  • پس از جنگ تبوک: دلیل آن هم نزول سوره برائت و از بین رفتن سنت جاهلی ذکر شده است.[۱۷] این نظر نیز پذیرفتنی نیست چون پس از نزول سوره برائت، سوره مائده نازل شده است که حاوی تشریع بعضی از احکام است.[۱۸]
  • روز عرفه: بخاری و مسلم و برخی دیگر از منابع اهل سنت می‌گویند منظور از یوم، روز عرفه است،[۱۹] که این نظر هم پذیرفتنی نیست. چرا که حتی پس از عرفه سال دهم نیز احکامی تشریع شده است؛ از جمله عمر بن خطاب می‌گوید حرمت ربا پس از حجة الوداع تشریع شده است.[۲۰]
  • روز غدیر: تنها موردی که می‌تواند به عنوان اکمال دین و اتمام نعمت محسوب شود و ناامیدی کافران را به دنبال داشته باشد، جریان ولایت حضرت علی(ع) و واقعه غدیر خم است.

فرق اتمام با اکمال

  • تمام در جایی گفته می‌شود که چیزی اجزایش پشت سر یکدیگر بیاید و تا وقتی که هنوز همه اجزایش مرتب نشده ناقص است؛ وقتی آخرین جزئش هم آمد می‌گوییم تمام شد.
  • اما در مسئله "کامل " این طور نیست که [ شیء غیر کامل ] جزء ناقص دارد بلکه ممکن است هیچ جزء ناقص و ناتمامی نداشته باشد ولی هنوز کامل نباشد.

در واقع اختلاف کامل و تمام با یکدیگر اختلاف کیفی و کمی است. قرآن از یک طرف می‌گوید : در این روز دین شما را به حد کمال رساندم و از طرف دیگر می‌گوید: نعمت خودم را هم به حد اتمام رساندم.[۲۱]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. کلینی، کافی، ۱۳۸۸ق، ج۱، ص۲۵۹،
  2. مجلسی، بحارالانوار، ج۳، ص۲۶۱ ـ ۲۵۹.
  3. عیاشی، کتاب التفسیر، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۹.
  4. خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۱۲۶.
  5. ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۲۶؛ابن کثیر، البدایة والنهایة، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۱۵۵.
  6. کلینی، کافی، ۱۳۸۸ق، ج۱، ص۲۹۲ ـ ۲۸۹؛ بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۴۴۷ ـ ۴۳۴.
  7. ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۲۸؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۱۹.
  8. امینی، الغدیر، ۱۳۶۶ش، ج۱، ص۲۹۸ ـ ۲۹۴.
  9. عاملی، الصحیح من سیره النبی الاعظم، ۱۳۸۵ش، ج۳۱،ص۳۱۱.
  10. امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۴۷. برای دیدن روایاتی که نزول این آیه را در مورد غدیر می‌دانند رجوع کنید به: حویزی، نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۵۸۷. بحرانی، البرهان، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۲۲۳.
  11. سید بن طاووس، الیقین، ۱۴۱۳ق، ص۳۴۴؛بیضاوی، انوار التنزیل، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۵۵؛ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۷ق، ج۴، ص۹۱ ـ ۹۰.
  12. ر.ک: امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۴۸-۴۵۶؛ حسینی میلانی، نفحات الازهار فی خلاصة عبقات الانوار، ۱۴۲۳ق، ج۸، ص۲۶۱.
  13. طبری، بشاره المصطفی، ۱۳۸۳ق، ص۲۱۱؛ حسنیی استرآبادی، تاویل الایات الظاهره، ۱۴۰۹ق، ص۱۵۲؛ سید بن طاووس، الطرائف، ۱۴۰۰ق، ج۱، ص۱۴۶.
  14. بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۴۲۴.
  15. تفسیر سمرقندی، ج ۱،ص ۳۹۳ به نقل از:عاملی، الصحیح من سیره النبی الاعظم، ۱۳۸۵ش، ج۳۱،ص ۳۰۴؛ الجامع لاحکام القرآن قرطبی، ج۶، ص۶۰ به نقل از: الصحیح من سیره النبی الاعظم، ۱۳۸۵ش، ج۳۱، ص۳۰۴.
  16. عاملی، الصحیح من سیره النبی الاعظم، ۱۳۸۵ش،ج۳۱، ص ۳۰۴.
  17. طباطبایی، المیزان، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ج۵، ص ۱۶۹.
  18. عاملی، الصحیح من سیره النبی الاعظم، ۱۳۸۵ش، ج۳۱،ص ۳۰۵.
  19. عاملی، الصحیح من سیره النبی الاعظم، ۱۳۸۵ش، ج۳۱،ص ۳۰۵.
  20. صحیح مسلم، ج ۲ص ۸۱و ج ۵ص ۸؛ امینی، الغدیر، ۱۳۶۶ش، ج ۶، ص ۱۲۷.
  21. مطهری، امامت ورهبری، ۱۳۶۶ش، ص۸۸-۸۹.

منابع

  • آلوسی، محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، تصحیح محمدحسین العرب،بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق.
  • ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة والنهایة، تحقیق علی نجیب عطوی و دیگران، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق.
  • ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق سامی بن محمد سلامه، ریاض، دار طيبه للنشر والتوزيع، ۱۴۲۰ق.
  • امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب والسنة والادب، طهران، بی نا، ۱۳۶۶ش.
  • بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسه البعثة، ۱۴۱۵ ق.
  • بیضاوی، عبدالله، انوار التنزیل واسرار التأویل (تفسیر بیضاوی)، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق.
  • حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، تصحیح هاشم رسولی، قم، اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
  • حسینی استرآبادی، سید شرف الدین، تاویل الایات الظاهره، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۹ق.
  • حسینی میلانی، علی، نفحات الازهار فی خلاصة عبقات الانوار، قم، مرکز تحقیق و ترجمه و نشر آلاء، ۱۴۲۳ق.
  • خویی، سیدابوالقاسم، معجم رجال الحدیث وتفصیل طبقات الرواة، قم، منشورات آیت الله العظمی خویی، ۱۴۰۳ق.
  • سید بن طاووس، علی بن موسی، الطرائف فی معرفه مذاهب الطوائف، قم، چاپخانه خیام، ۱۴۰۰ق.
  • سید بن طاووس، علی موسی، الیقین باختصاص مولانا علی بإمرة المؤمنین، تحقیق انصاری، قم، دارالکتاب، ۱۴۱۳ق.
  • سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۳ق.
  • طباطبائی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، بی تا.
  • طبری، عمادالدین، بشاره المصطفی، نجف، کتابخانه حیدریه، ۱۳۸۳ق.
  • عاملی، سید جعفر مرتضی، الصحیح من سیره النبی الاعظم،‌ قم، دار الحدیث، ۱۳۸۵ش.
  • عیاشی، محمد، کتاب التفسیر، قم، تحقیق مؤسسة البعثة، ۱۴۲۱ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری، طهران، دارالکتب الاسلامیة، ط الثالثة، ۱۳۸۸ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعة لدرر الاخبار الائمة الاطهار، تهران، شرکت طبع بحارالانوار، بی تا.
  • مطهری، مرتضی، امامت و رهبری، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۶۶ش.

پیوند به بیرون


به زبان‌های دیگر مطالعه کنید