باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

آیه امتحان
مشخصات آیه
نام آیه: امتحان
واقع در سوره: سوره ممتحنه
شماره آیه: ۱۰
جزء: ۲۸
شماره صفحه: ۵۵۰
شأن نزول: بازنگرداندن زنان مؤمن به کافران
مکان نزول: مدینه
موضوع: اعتقادی ـ اخلاقی ـ فقهی
درباره: امتحان و اطمینان یافتن از زنانی که ادعای مسلمانی می‌کردند
سایر: حرام بودن ازدواج زنان مسلمان با کافران

آیه امتحان، دهمین آیه از سوره ممتحنه، درباره امتحان و اطمینان یافتن از ایمانِ زنان مؤمنی است که از مکه به مدینه آمده و ادعای مسلمان بودن می‌کردند. بنا به گزارش ابن عباس، ایمان آوردن زنان، با بیان کردن شهادت یا قسم دادن تشخیص داده می‌شد. به تصریح آیه، اگر مسلمان بودنِ زنان إظهار می‌شد، اجازه می‌یافتند در مدینه بمانند، وگرنه به مکه بازگردانده می‌شدند. برخی از فقها با اتکا به آیه امتحان، ازدواج مسلمانان را با کفار حرام می‌دانند.

محتویات

متن آیه

يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِذا جاءَکُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإيمانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَي الْکُفَّارِ لا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَ لا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ وَ آتُوهُمْ ما أَنْفَقُوا وَ لا جُناحَ عَلَيْکُمْ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ لا تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوافِرِ وَ سْئَلُوا ما أَنْفَقْتُمْ وَ لْيَسْئَلُوا ما أَنْفَقُوا ذلِکُمْ حُکْمُ اللَّهِ يَحْکُمُ بَيْنَکُمْ وَ اللَّهُ عَليمٌ حَکيمٌ(۱۰)
ای کسانی که ایمان آورده اید! هنگامی که زنان با ایمان بعنوان هجرت نزد شما آیند ، آنها را آزمایش کنید- خداوند به ایمانشان آگاهتر است- هر گاه آنان را مؤمن یافتید، آنها را بسوی کفّار بازنگردانید نه آنها برای کفّار حلالند و نه کفّار برای آنها حلال و آنچه را همسران آنها ( برای ازدواج با این زنان ) پرداخته‌اند به آنان بپردازید و گناهی بر شما نیست که با آنها ازدواج کنید هر گاه مَهرشان را به آنان بدهید و هرگز زنان کافر را در همسری خود نگه ندارید (و اگر کسی از زنان شما کافر شد و به بلاد کفر فرار کرد)، حق دارید مَهری را که پرداخته‌اید مطالبه کنید همان گونه که آنها حق دارند مهر زنانشان را که از آنان جدا شده‌اند ) از شما مطالبه کنند این حکم خداوند است که در میان شما حکم می‌کند ، و خداوند دانا و حکیم است!(۱۰)

شأن نزول

بنا بر مفاد صلح حدیبیه، مسلمانان و کفار با هم پیمان بستند که اگر افرادی از مدینه به مکه فرار کردند، می‌توانند در آنجا زندگی کنند؛ و برعکس اگر فردی از مکه به مدینه رفت، مسلمانان باید او را به کفار بازگردانند.[۱] پس از این پیمان‌نامه، زنی از کفار به نام سبیعه یا ام کلثوم[۲] مسلمان شد و از مکه به مدینه رفت. کفار مکه تقاضای بازگرداندن او را کردند.[۳] به عقیده مفسران در این هنگام «آیه امتحان» نازل شده و به پیامبر(ص) دستور داده شد ایمانِ زنان مومن آزموده شود و در صورت اطمینان از ایمان آنها، به مکه بازگردانده نشوند.[۴]

به گفته مفسران، بازنگرداندن مؤمنان به مکه، مخالف مفاد صلح حدیبیه نبوده؛ زیرا در این پیمان‌نامه، درباره زنان چیزی نوشته نشده بود.[۵] علامه طباطبایی نیز معتقداست‌در پیمان‌نامه، فقط به بازگشت مردان اشاره شده بود.[۶]

توضیح آیه

آیه دهم سوره ممتحنه، معروف به «آیه امتحان» است.[۷] این آیه درباره زنانی است که از مکه به مدینه فرار کرده و ادعا می‌کردند مسلمان شده‌اند.[۸] بر اساس آیه، این زنان مورد آزمایش و امتحان قرار می‌گرفتند تا از ایمان و اسلام آوردن آنها اطمینان حاصل شود.[۹] ابن عباس گزارش کرده است که امتحان این زنان، با شهادت دادن یا قسم خوردن بوده است.[۱۰] طبرسی، از مفسران مهم شیعه، معتقد است این امتحان بدین منظور بوده که اطمینان حاصل کنند زنان مکه، از روی ترس از شوهر یا میل به تغییر شهر، فرار نکرده انگیزه آنها تنها مسلمان شدن بوده است.[۱۱]

به تصریح آیه، زنان مسلمان به کفار حرام بوده و به همین دلیل در مدینه مانده و مهریه‌ای که دریافت کرده بودند نیز به شوهرانشان بازگردانده می‌شد.[۱۲] همچنین اگر زن مسلمانی از مدینه به مکه فرار می‌کرد، مسلمانان می‌توانستند مهریه‌ای که به او پرداخت کرده بودند را از کفار پس بگیرند.[۱۳] بر این اساس، برخی از فقیهان شیعه با توجه به عبارت «لاتمسکوا بعصم الکوافر» در آیه امتحان، ازدواج با کفار را حرام دانسته‌اند.[۱۴]

پانویس

  1. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۴، ص۳۵؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۴۱۰؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۹، ص۲۴۰.
  2. خواجه عبدالله انصاری، کشف الأسرار، ۱۳۷۱ش، ج۱۰، ص۷۳؛ سیوطی، الدرالمنثور، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۲۰۶.
  3. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۴، ص۳۵.
  4. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۴۱۰.
  5. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۴۱۰؛ سیوطی، الدرالمنثور، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۲۰۶.
  6. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۹، ص۲۴۰.
  7. فرهنگ‌نامه علوم قرآن، دفتر تبلیغات، ص۲۸۲؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۲۰۶.
  8. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۴، ص۳۵؛ سیوطی، الدرالمنثور، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۲۰۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۴۱۰.
  9. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۴۱۱؛ سید قطب، فی ظلال القرآن، ۱۴۲۵ق، ج۶، ص۳۵۴۶؛ سیوطی، الدرالمنثور، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۲۰۶.
  10. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۴۱۱.
  11. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۴۱۰.
  12. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۹، ص۲۴۱.
  13. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۹، ص۲۴۱.
  14. شبیری زنجانی، کتاب نکاح، ۱۴۱۹ق، ج۱۶، ص۱۵۹.

منابع

  • خواجه عبدالله انصاری، عبدالله بن محمد، کشف الأسرار و عدة الأبرار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱ش.
  • سید قطب، ابراهیم حسین، فی ظلال القرآن، بیروت، دارالشروق، ۱۴۲۵ق.
  • سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، الدر المنثور فی تفسیر بالمأثور، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
  • شبیری زنجانی، موسی، کتاب نکاح، قم، موسسه رای‌پرداز، ۱۴۱۹ق.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، بیروت، موسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.