آیت‌الله

(تغییرمسیر از آیت الله)

آیَتُ اللّه، یا آیة الله (به معنای نشانه خداوند)، عنوانی برای نشان دادن جایگاه علمی فقیهان طراز اول و دوم شیعه. استفاده از آیت‌الله به عنوان لقبی برای فقهای درجه اول، از اوایل قرن چهاردهم رواج یافت. پس از تشکیل حوزه علمیه قم به وسیله شیخ عبدالکریم حائری‌ و مرکزیت یافتن آن‌، شماری از فقهای بزرگ که در آن گرد آمدند، آیت الله لقب یافتند. در گذشته این لقب برای برای بزرگداشت علامه حلی به کار می‌رفت.

تاریخچه

در گذشته القابی مانند ثِقَةُ الاسلام، حُجَّةُ الاسلام و نیز آیت‌الله برای بزرگداشت چند فرد خاص به کار می‌رفت و تا قرن‌ها نیز مختص به این بزرگان باقی ماند. در قرن چهارم قمری عنوان ثقة الاسلام برای محمدبن یعقوب کلینی‌، در قرن پنجم عنوان حجة الاسلام برای امام محمد غزالی‌، در قرن هفتم عنوان محقق برای جعفر بن حسن حلی به کار رفت.

نخستین عالمی که عنوان آیت الله یافت‌، در قرن هشتم، حسن بن یوسف بن علی بن مطهر معروف به علامه حلی بود. شرف الدین شولستانی، شیخ بهایی و ملا محمدباقر مجلسی‌، در اجازه نامه‌هایی که برای شاگردان خود نوشته‌اند، از علامه حلی به عنوان «آیت الله فی العالمین» یاد کرده‌اند.[۱] ملا محمدباقر مجلسی‌ در ذکر مشایخ روایت خویش‌، همین عنوان را برای شهید اول نیز به کار برده است‌.

در قرن چهاردهم

تا قرن چهاردهم قمری عنوان آیت الله برای هیچیک از فقها به کار نرفته است. در اوایل این قرن، نخست حاج میرزا حسین نوری‌ (۱۲۵۴-۱۳۲۰ق‌) این عنوان را برای سید محمد مهدی بحرالعلوم‌، و چند دهه بعد شیخ عباس قمی همان را برای شیخ مرتضی انصاری‌، شیخ حسین نجف‌ و سید محمد حسن شیرازی و رفته رفته مورخان عصر مشروطه‌ برای آخوند آخوند خراسانی، حسین خلیلی تهرانی، شیخ عبدالله مازندرانی و دیگران به کار بردند.[۲] پیش از آن‌، همه آن مراجع‌ را در کلام و نوشتار‌، حجت الاسلام می‌خواندند.

آیت الله العظمی

پس از تشکیل حوزه علمیه قم به دست عبدالکریم حائری و مرکزیت یافتن آن (۱۳۴۰ق‌) شماری از فقهای بزرگ گردآمده در آن، ملقب به آیت الله شدند و به تدریج معدودی از برجسته‌ترین فقهایی که در مقام مرجعیت قرار می‌گرفتند، آیت الله العظمی‌ نام گرفتند.

جستارهای وابسته

پانویس

  1. مجلسی‌، ج۱، ص۲۰۴-۱۰۷/۸۱
  2. نراقی‌، ص۴۶-۴۷؛ ناظم الاسلام‌، ص۸۸؛ کسروی‌، ج۲، ص۳۷۱

منابع

  • آقابزرگ‌، الذریعة، ج۲، ص۴۴۴، ج۱۳، ص۱۳۳.
  • آقابزرگ‌، هدیة الرازی الی الامام المجدد الشیرازی‌، تهران‌، ۱۴۰۳ق‌.
  • ابن حجر عسقلانی‌، احمد، لسان المیزان‌، بیروت‌، ۱۳۹۰ق‌.
  • افندی اصفهانی‌، عبدالله‌، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی و محمود مرعشی‌، قم‌، ۱۴۰۱ق‌، ج۱، ص۳۵۹.
  • امین، محسن، محسن‌، اعیان الشیعة، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌، ج۵، ص۳۹۶.
  • تیموری‌، ابراهیم‌، تحریم تنباکو، تهران‌، ۱۳۶۱ش‌، ص ۵۳، ۱۰۳.
  • قمی‌، عباس‌، الکنی و القاب‌، تهران‌، ۱۳۹۷ق‌.
  • کسروی‌، احمد، تاریخ مشروطة ایران‌، تهران‌، ۱۳۵۶ش.
  • لغت نامه دهخدا.
  • متینی‌، جلال‌، «بحثی درباره سابقه تاریخی القاب و عناوین علما در مذهب شیعه‌»، ایران نامه‌، س ۱، شم ۴، تابستان ۱۳۶۲ش‌.
  • علامه مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌، ج۱، ص۳۵، ۵۸، ج۵۱، ص۳۴۳.
  • ناظم الاسلام کرمانی‌، محمد، تاریخ بیداری ایرانیان‌، به کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی‌، تهران‌، ۱۳۶۲ش‌.
  • نراقی‌، حسن‌، کاشان در جنبش مشروطة ایران‌، تهران‌، ۱۳۵۵ش‌.
  • نوری، حسین‌، مستدرک الوسائل، تهران‌، ۱۳۸۲ق‌.

پیوند به بیرون

به زبان‌های دیگر مطالعه کنید