باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

اهل البیت علیهم السلام

(تغییرمسیر از آل محمد)

اَهل‌ِ بِیت (عربی: أهلُ الْبَیت) خاندان پیامبر اسلام(ص) هستند. کلمه اهل بیت در روایات، در چند معنای مختلف به کار رفته است و در ادبیات شیعی، برای امام علی(ع)، حضرت فاطمه زهرا(س)، امام حسن(ع)، امام حسین(ع) و نُه امام معصوم از فرزندان امام حسین(ع) استفاده می‌شود.
در آیه تطهیر و آیه مودت تعبیر اهل البیت به کار رفته و بر پاکی و وجوب محبت آن‌ها تصریح شده است. پیامبر اسلام(ص) نیز در احادیثی مانند حدیث سفینه و حدیث ثقلین از جایگاه والای اهل بیت در دین اسلام سخن گفته است.

اعتقادات شیعه
‌خداشناسی
توحید توحید ذاتیتوحید صفاتیتوحید افعالیتوحید عبادیصفات ذات و صفات فعل
فروع توسلشفاعتتبرک
عدل (افعال الهی)
حُسن و قُبحبداءامر بین الامرین
نبوت
عصمت پیامبرانخاتمیتپیامبر اسلاممعجزهعدم تحریف قرآن
امامت
باورها عصمتولایت تكوینیعلم غیبخلیفة اللهغیبتمهدویتانتظار فرجظهور • رجعت
امامان
معاد
برزخمعاد جسمانیحشرصراطتطایر کتبمیزان
مسائل برجسته
اهل بیتچهارده معصومکرامتتقیهمرجعیتولایت فقیه

بنابر اعتقاد شیعه اهل بیت دارای مقام عصمت هستند و از نظر تقوا و دیگر فضیلت‌ها از همه اصحاب پیامبر(ص) برترند. مودت اهل بیت علیهم السلام بر مسلمانان واجب است و ولایت و رهبری جامعه اسلامی بر عهده آن‌هاست و مسلمانان باید در همه آموزه‌های دینی، اهل بیت را مرجع خود بدانند.

محتویات

مفهوم‌شناسی

 
اسامی اهل بیت

در کتب لغت عرب، کلمه «اهل» بر نوعی رابطه و پیوند میان یک انسان با انسان یا چیز دیگری دلالت می‌کند؛ برای نمونه، در عربی، همسر را اهل مرد می‌شمارند، امت هر پیامبری اهل اویند و ساکنان خانه یا شهر، اهل خانه یا شهرند. همچنین، پیروان هر دین و آیینی اهل آن دین‌اند.[۱] اهل بیت در لغت به معنای ساکنان خانه پیامبر(ص)و نزدیکان او است؛ ابن حیان لغت شناس معروف اهل بیت را خواص شخص معنا کرده است وی می گوید: «أهل الرجل: زوجه، و أخص الناس به».[۲] اهل بیت در اصطلاح و عرف مسلمانان معنای خاصی دارد.[۳]

واژه آل در اصل «اهل» بوده که حرف هاء به همزه و سپس به الف تبدیل شده است[۴]. کاربرد واژه «آل» از واژه «اهل» محدودتر است؛ زیرا آل به زمان و مکان و حرفه و مانند آن اضافه نشده و به انسان اختصاص دارد و در مورد انسان نیز تنها به انسان‌هایی که جایگاه ویژه‌ای برای او دارند، اضافه می‌شود؛ مانند آل ابراهیم، آل عمران، آل فرعون[۵].

اهل بیت در قرآن

کلمه اهل بیت در قرآن در سه آیه به کار رفته است:

  1. در آیه۷۳ سوره هود که مربوط به حضرت ابراهیم(ع) و همسر اوست: «قالُوا أَ تَعْجَبینَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَ بَرَكاتُهُ عَلَیكُمْ أَهْلَ الْبَیتِ إِنَّهُ حَمیدٌ مَجیدٌ».
  2. در آیه ۱۲ قصص که مربوط به خاندان حضرت موسی(ع) است: «فَقالَتْ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلی‏ أَهْلِ بَیتٍ یكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ»
  3. در آیه ۳۳ سوره احزاب که به آیه تطهیر معروف است. خداوند خطاب به پیامبر و خاندان او فرموده است: «إِنَّما یریدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَ یطَهِّرَكُمْ تَطْهیراً؛ خدا فقط می‌خواهد آلودگی را از شما خاندان بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند.»


اهل بیت در روایات

آنان دانش را زنده كننده‌اند، و نادانی را میراننده، بردباریشان شما را از دانش آنان خبر دهد و برون آنان از نهان و خاموش بودنشان از حكمت بیان. نه با حق ستیزند و نه در آن خلاف دارند، ستون‌های دین‌اند و پناهگاه‌ها - كه مردمان را - نگاه می‌دارند. حق به آنان به جای خود بازگردید، و باطل از آنجا كه بود رانده شد و زبانش از بن برید. دین را چنانكه باید، دانستند و فراگرفتند و به كار بستند، نه كه تنها آن را شنفتند و به دیگران گفتند كه راویان دانش بسیارند، لیكن پاسداران آن اندک به شمار.

نهج البلاغه، ترجمه شهیدی، خطبه ۲۳۹، ص۲۶۸

در احادیث نبوی

واژه اهل بیت در احادیث نبوی چهار کاربرد مختلف دارد که می‌توان آنها را کاربردهای: اعم، عام، خاص و أخصّ نامید.

  1. کاربرد اعم آن، حتی کسانی که هیچ گونه پیوند خویشاوندی نسبی یا سببی با پیامبر ندارند را شامل می‌شود. آنان مسلمانانی‌اند که در پیروی از پیامبر (ص) صادق و ثابت قدمند. چنان که پیامبر (ص) سلمان فارسی[۶]و ابوذر غفاری[۷]را از اهل بیت به شمار آورده است، در برخی روایات، اهل بیت بر افراد دیگری نیز اطلاق شده است که اسامة بن زید[۸] و واثلة بن اسقع[۹] از آن جمله است.
  2. کاربرد عام اهل بیت همه خویشاوندان نسبی پیامبر (ص) را دربرمی‌گیرد؛ یعنی کسانی که صدقه واجب (زکات) بر آنان حرام شده است.[۱۰] در حدیث دیگری، تعبیر اهل بیت در خصوص عباس عموی پیامبر و فرزندان او نیز به کار رفته است[۱۱].
  3. کاربرد خاص اهل بیت مربوط به همسران پیامبر(ص) است. بدون شک، همسران پیامبر (ص) مطابق معنای لغوی و عرفی، اهل بیت پیامبرند، مقصود از «بیت» در این جا، بیت سُکنی (محل سکونت) است، نه بیت نَسَب یا نبوت.[نیازمند منبع]
  4. کاربرد أخصّ اهل بیت به گروهی از خاندان پیامبر (ص) اختصاص دارد که از ویژگی عصمت برخوردارند. مصداق آن در روایاتِ مربوط به آیه تطهیر و آیه مباهله، اصحاب کساء یعنی علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام) هستند.[۱۲] و در احادیثی مانند: حدیث ثقلین و حدیث سفینه که بر وجود اهل البیت در همه زمان‌ها دلالت دارند، علاوه بر اصحاب کساء، امامان معصوم از دودمان امام حسین(ع) نیز، مصداق اهل بیت هستند.[نیازمند منبع]

در احادیث امامان

در احادیث ائمه (علیهم السلام) نیز اهل بیت در سه معنا به کار رفته است:

  1. کاربرد عامّ که مؤمنان راستین را شامل می‌شود؛ چنان که امام صادق فرموده است: «هر کس پرهیزکار و صالح باشد از ما اهل بیت است».[۱۳] امام(ع) به دو آیه از قرآن کریم بر این معنا استشهاد کرده است: «ومن یتولّهم منکم فإنّه منهم؛ و هر کس از شما آنها را به دوستی گیرد، از آنان خواهد بود»[۱۴] و «فمن تبعنی فإنّه منّی؛ پس هر که از من پیروی کند، بی گمان او از من است».[۱۵]
  2. کاربرد خاصّ آن به خویشاوندان پیامبر (ص) اختصاص دارد. چنان که امیرالمؤمنین فرموده است: «هرگاه در جنگ با دشمنان اسلام کار سخت می‌شد و مردم از مقابله با دشمن خودداری می‌کردند، پیامبر (ص) اهل بیت خود را به کارزار می‌فرستاد، عبیدة بن حارث در جنگ بدر، حمزه در جنگ احد و جعفر طیار در جنگ موته به شهادت رسیدند».[۱۶]
  3. کاربرد اخصّ آن به آن دسته از خویشاوندان پیامبر (ص) اختصاص دارد که از مقام و منزلت ویژه‌ای برخوردارند و گفتار و رفتار آنان ملاک حق و راهنمای حقیقت است؛ چنان که امیرالمؤمنین(ع) فرموده است: «به اهل بیت پیامبرتان بنگرید و به سمت و سوی حرکت آنان ملتزم باشید و از آنان پیروی کنید؛ زیرا آنان هرگز شما را از مسیر هدایت خارج نکرده و به گمراهی باز نمی‌گردانند؛ نه از آنان پیشی بگیرید که گمراه خواهید شد و نه از آنان فاصله بگیرید که هلاک خواهید شد.»[۱۷]. امام حسن(ع) خطاب به اهل عراق فرمود: «ما اهل بیتی هستیم که خداوند آیه تطهیر[۱۸] را درباره آنان نازل فرموده است.»[۱۹] روایات در این خصوص بسیار است.

از دو معنای اخیر، در کتاب‌های شیعه معنای دوم رایج‌تر است و هرگاه عبارت اهل بیت بدون قرینه به كار برده شود، به احتمال قوی معنای سوم مد نظر است.[نیازمند منبع]

عصمت اهل بیت

نوشتار اصلی: عصمت

بارزترین ویژگی اهل بیت، عصمت است. این ویژگی از آیه تطهیر[۲۰] به دست می‌آید. این آیه، اهل بیت را کسانی معرفی می‌کند که خداوند اراده کرده هر گونه پلیدی را از آنان دور سازد. کلمه «إنّما» در آیه تطهیر، و روایات شأن نزول آن آیه، بیانگر این است که این مسئله از ویژگی‌های اهل بیت است و به آنان اختصاص دارد.[۲۱]

حدیث ثقلین[۲۲] نیز که از احادیث متواتر است و در سند آن تردیدی وجود ندارد بر عصمت اهل بیت پیامبر(ص) (به معنای اخصّ آن) دلالت می‌کند، زیرا در این حدیث، اهل بیت به عنوان «ثقل اصغر» در کنار قرآن به عنوان «ثقل اکبر» قرار گرفته و دو میراث گرانبهای پیامبر(ص) به شمار آمده که از یکدیگر جدا نخواهند شد و اگر مسلمانان به آن دو تمسک جویند گمراه نخواهند شد. بدون شک، قرآن کریم کلام خداوند است و هیچ گونه خطا و انحرافی در آن راه ندارد: «لا یأْتیهِ الْباطِلُ مِنْ بَینِ یدَیهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ؛ و هیچ گونه باطلی، نه از پیش رو و نه از پشت سر به سویش نمی‌آید».[۲۳] بنابراین، اهل بیت پیامبر(ص) نیز که در کنار قرآن قرار گرفته‌اند، از خطا بری هستند و هیچ‌گونه انحرافی در آنان راه نخواهد داشت و تمسک به آنان مانع گمراهی انسان است.[۲۴]

به اعتقاد برخی از عالمان اهل سنّت در عصمت اخلاقی و عملی اهل بیت یعنی حضرت زهرا(س) و امامان دوازده گانه شیعه(ع) شکی نیست و جز انسان نادانی که منکر اسلام باشد در آن تردید نمی‌کند، آنچه مورد اختلاف است، عصمت علمی آنان است[۲۵]، ولی با توجه به این که حدیث ثقلین تمسک به اهل بیت در حوزه دین را مانع از ضلالت می‌داند، عصمت علمی آنان نیز به روشنی به دست می‌آید.[نیازمند منبع]

برتری اهل بیت

روایات متعددی بر برتری اهل بیت (ع) دلالت دارند، از جمله این روایات، حدیث ثقلین است که برتری اهل بیت پیامبر (ص) بر دیگران، به روشنی از آن به دست می‌آید؛ زیرا پیامبر (ص) آنان را در کنار قرآن قرار داده است؛ یعنی قرآن را ثقل اکبر و اهل بیت را ثقل اصغر نامیده است و فرد دیگری را در ردیف قرآن قرار نداده است. بنابراین همان گونه که قرآن کریم بر مسلمانان برتری دارد، اهل بیت نیز، از دیگران برترند.[نیازمند منبع] آیه مباهله نیز بر برتری اصحاب کساء بر دیگر صحابه پیامبر دلالت می‌کند، زیرا بر اساس این آیه، پیامبر (ص) از جانب