باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

محمد محسن منزوی
زادروز ۱۱ ربیع‌الاول ۱۲۹۳ق
زادگاه - تهران
درگذشت ۱۳ ذی‌الحجه ۱۳۸۹ق
آرامگاه نجف
محل زندگی تهران، نجف، کاظمین، سامرا
شناخته‌شده برای فقیه و کتاب‌شناس
نقش‌های برجسته تالیف الذریعه
لقب آقا بزرگ تهرانی
مذهب شیعه
آثار الذریعة الی تصانیف الشیعة، طبقات‌ اعلام‌ الشیعه، مصفی المقال فی مصنفی علم الرجال و کتاب های دیگر


محمدمحسن بن‌ علی ‌منزوی تهرانی معروف به آقابزرگ تهرانی (۱۲۹۳ق-۱۳۸۹قفقیه و کتاب‌شناس شیعی امامی بود. از او آثار متعددی به جا مانده است که مهم‌ترین آنها دو کتاب دائره المعارفی الذریعة الی تصانیف الشیعة در معرفی کتاب‌ها و آثار شیعه و طبقات اعلام الشیعه در شرح احوال و آثار عالمان و رجال شیعه از قرن چهارم تا چهاردهم قمری است.

محتویات

زندگی‌نامه

آقابزرگ در ۱۱ ربیع‌الاول ۱۲۹۳ ق. در تهران به دنیا آمد.[۱] پدر و پدربزرگش از روحانیان این شهر بودند. جدِّ بزرگش، حاج‌ محسن، بازرگان بود و به یاری منوچهرخان معتمدالدوله گرجی، نخستین چاپخانه ایران را بنیاد نهاد.[۲] آقابزرگ دو بار ازدواج کرد و دارای ۵ پسر و ۴ دختر شد.[۳] علینقی منزوی و احمد منزوی از فرزندان اویند که در تالیف و نشر کتاب الذریعه به او کمک کردند.[۴]

تحصیلات در تهران

آقا بزرگ در سن ۷ سالگی (۱۳۰۰ق) در محله خود «پامنار» به مکتب رفته دروس متداول مکتبخانه‌ها را فرا گرفت و از سن ۱۰ سالگی در مدرسۀ دانگی، تحصیلات مقدماتی حوزه را آغاز نمود. محل تحصیل بعدی او مدرسۀ مروی بود که از سال ۱۳۰۹ علاوه بر مدرسه دانگی در کلاسهای آنجا نیز شرکت می‌نمود.[۵] آقا بزرگ در این دوران ادبیات عرب را نزد سید محمدعلی شاه ‌عبدالعظیمی، شیخ‌ محمدحسین خراسانی و شیخ ‌محمدباقر معزالدوله، منطق را نزد میرزا‌محمد قمی، فقه و اصول را نزد سیدعبدالکریم لاهیجی، سیدمحمدتقی گرکانی و شیخ‌ علی ‌نوری ایلکایی آموخت و دروس ریاضیات و هیئت را نزد شیخ‌ علی ‌نوری و میرزا ابراهیم زنجانی فرا گرفت.[۶] همچنین به مطالعاتی در تاریخ ادبیات و رجال حدیث پرداخت.[۷]

تحصیلات در نجف

آقا بزرگ در سال ۱۳۱۵ق به قصد ادامه تحصیل به نجف رفت و در این شهر نزد حاج ‌میرزا حسین نوری، شیخ‌ محمدطه نجف، سید مرتضی کشمیری، حاج‌ میرزا حسین خلیلی، آخوند ملا محمّد کاظم خراسانی، سید احمد حائری تهرانی، میرزا محمدعلی چهاردهی، سید محمد کاظم یزدی، شیخ ‌الشریعه اصفهانی، شیخ آقا رضا تبریزی و شیخ احمد شیرازی، معروف به «شانه ساز» به کسب دانش پرداخت.[۸]

اقامت در سامرا

آقا‌بزرگ در سال ۱۳۲۹ق به سامرا رفت و در درس آیة الله محمدتقی شیرازی (م ۱۳۳۸ق) معروف به میرزای شیرازی دوم شرکت جست.[۹] همچنین از ۲۵ ذی القعده همین سال کار نگارش موسوعه کتابشناسی الذریعه را که به معرفی تصانیف شیعه می‌پردازد، آغاز نمود.[۱۰] او اواخر سال ۱۳۳۵ق به کاظمین نقل مکان نمود و دو سال در آنجا اقامت داشت و دوباره در سال ۱۳۳۷ق به سامراء بازگشت و اینبار تا ۱۳۵۵ در آنجا اقامت نمود.[۱۱] آقا‌بزرگ در مدت اقامت در سامرا در این مدت هر سال دو یا سه بار به نجف اشرف و سایر شهرهای عراق مسافرت می‌نمود و کتاب‌های کتابخانه‌های عمومی و شخصی را دیده، بر الذریعه می‌افزود.[۱۲]

بازگشت به نجف

شیخ آقا‌بزرگ در سال ۱۳۵۵ به دنبال کشته شدن شیخ هادی تهرانی از دوستان نزدیک او به دست متعصبان ضد شیعه و ضد ایرانی سامرا، اقامت بیشتر در آنجا را به مصلحت ندیده، به نجف بازگشت.[۱۳]او در آنجا با کمک مالی عمویش حاج حبیب الله محسنی تاجر، چاپخانه‌ای به نام «مطبعة السعاده» بر پا نمود تا کتاب خود را به چاپ برساند. لیکن دولت پادشاهی عراق به عذر اینکه ایشان ایرانی هستند مانعشان گردید. و او ناچار شد چاپخانه را بفروشد و کتابش را برای چاپ به مطبعة الغری در نجف بسپارد. سه جلد از الذریعه در این مطبعه چاپ شد ولی شروع جنگ جهانی و گرانی وسایل طبع او را بر آن داشت که فرزندش علینقی را برای چاپ بقیه مجلدات الذریعه به ایران بفرستد. به این صورت بقیه مجلدات الذریعه با پیگیری‌های علینقی منزوی و بعدا برادرش احمد در ایران به چاپ رسید.[۱۴]

آقابزرگ برای تدوین و تکمیل این دایره‌المعارف به سفرهای طولانی نیز پرداخت. از بیشتر کتابخانه‌های عمومی عراق و ایران و سوریه و فلسطین و مصر و حجاز و بسیاری از کتابخانه‌های عمومی عراق و ایران و سوریه و فلسطین و مصر و حجاز و بسیاری کتابخانه‌های خصوصی در این کشورها دیدن کرد و به بررسی کتب آنها پرداخت. وی در ۶۲ کتابخانه شخصاً کاوش کرد و فهرستهای بسیاری از کتابخانه‌های دیگر را نیز مورد مطالعه قرار داد.[۱۵]

مقبره آقا بزرگ تهرانی

وفات

شیخ آقا بزرگ پس از یک بیماری طولانی، ۱۳ ذی‌الحجه ۱۳۸۹ق، در نجف درگذشت و بر طبق وصیتش، در کتابخانه خود که آن را برای استفاده علما و طلاب وقف کرده بود، به خاک سپرده شد.[۱۶]

اجازه روایت

آثار

مهمترین آثار او از این قرار است:

تصویر آقا بزرگ در کتاب طبقات اعلام شیعه
  1. نوابغ‌ الرواه ‌فی ‌رابعه ‌المآت، بیروت،‌ دار الکتاب العربی، ۱۳۹۱ق/۱۹۷۱م
  2. الثقاه و العیون فی سادس القرون، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۳۹۲ق/۱۹۷۲م
  3. الضیاء اللامع فی عباقره ‌القرن ‌التاسع، دانشگاه تهران، ۱۳۶۲ش
  4. احیاء الداثر فی مآثر اهل‌ القرن ‌العاشر، دانشگاه تهران
  5. روضه النضره فی تراجم علماء المائه ‌الحادیه‌ عشره
  6. الکواکب‌ المنتشره فی ‌القرن ‌الثانی بعد العشره، (خطی)
  7. الکرام ‌البرره فی‌ القرن‌ الثالث بعد العشره، نجف، ۱۳۷۳-۱۳۷۷ق/۱۹۵۴-۱۹۵۸م
  8. نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، نجف، ۱۳۷۳ق

کتابخانه

آقابزرگ تهرانی، کتابخانه‌ای جامع داشت که دارای بیش از ۵۰۰۰ جلد کتاب، در تاریخ، زیست‌نامه، فهرستهای عمومی، فهرستهای خصوصی، دایرة المعارفها و... بود. در طول حیات وی، طلاب و اهل مطالعه و تحیق از این کتابخانه بهره می‌بردند. خود شیخ با کهولت سن و اشتغال بسیار و ضعف پیری مراجعان را راهنمایی و به آنان کمک می‌کرد. این کتابخانه را وی به سال ۱۳۵۴ق. تأسیس کرده بود. برای اینکه کتابخانه از پراکندگی و تلف شدن مصون ماند، آقابزرگ در سال ۱۳۷۵ق. آ ن را وقف کرد. سپس در سال ۱۳۸۰ق. در وقف‌نامه تجدید نظر کرد، و در وقف‌نامه‌ای که به خط خود وی نوشته شده است قید کرد که اگر برای متولیان و متصدیان، امکان نگهداشت آن منتفی شد، کتابخانه را منتقل کنند و به کتابخانه امیرالمؤمنین واگذارند.[۱۹]

پانویس

  1. آقا‌بزرگ تهرانی، «زندگی‌نامه خود نوشت آقا بزرگ»، ص۴۱
  2. منزوی، «الذریعه و آقا‌بزرگ تهرانی»، ص۱۱۶
  3. موسوی بجنوردی، «آقا بزرگ تهرانی»، ص۴۵۶
  4. آقا‌بزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۱۰، ص۲۷
  5. آقا‌بزرگ تهرانی، «زندگی‌نامه خود نوشت آقا بزرگ»، ص۴۱-۴۳
  6. آقا‌بزرگ تهرانی، «زندگی‌نامه خود نوشت آقا بزرگ»، ص۴۲-۴۴؛ منزوی، علی نقی، «الذریعه و آقا بزرگ تهرانی»، ص۱۱۶و۱۱۷
  7. منزوی، «الذریعه و آقا‌بزرگ تهرانی»، ص۱۱۷
  8. صحتی سردرودی، آقابزرگ تهرانی اقیانوس پژوهش، ۱۳۷۶ش، ص۳۷-۵۰.
  9. آقا‌بزرگ تهرانی، «زندگی‌نامه خود نوشت آقا بزرگ»، ص۴۶
  10. آقا‌بزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۱۰، ص۲۶
  11. آقا‌بزرگ تهرانی، «زندگی‌نامه خود نوشت آقا بزرگ»، ص۴۶
  12. آقا‌بزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۱۰، ص۲۶
  13. منزوی، «الذریعه و آقا بزرگ تهرانی»، ص۱۱۸
  14. آقا‌بزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۱۰، ص۲۷؛ منزوی، «الذریعه و آقا بزرگ تهرانی»، ص۱۱۸
  15. موسوی بجنوردی، «آقا بزرگ تهرانی»، ص۴۵۵
  16. موسوی بجنوردی، «آقا بزرگ تهرانی»، ص۴۵۶
  17. موسوی بجنوردی، «آقا بزرگ تهرانی»، ص۴۵۶
  18. موسوی بجنوردی، «آقا بزرگ تهرانی»، ص۴۵۶
  19. حکیمی، حماسه غدیر، ص۳۱۵و۳۱۶.

منابع

  • آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، «زندگینامه خود نوشت آقا بزرگ»، کتاب ماه کلیات،ش ۶۹، ۱۳۸۲ش.
  • آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت،‌ دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
  • حکیمی، محمدرضا، حماسه غدیر، قم: دلیل ما، ۱۳۸۹ش.
  • صحتی سردرودی، محمد، آقابزرگ تهرانی اقیانوس پژوهش، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۶ش.
  • منزوی، علی نقی، الذریعه و آقا بزرگ تهرانی، کتاب ماه کلیات، ش۶۹، ۱۳۸۲ش.
  • موسوی بجنوردی، محمدکاظم، «آقا بزرگ تهرانی»، در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۴، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۷ش.

پیوند به بیرون

آقا بزرگ تهرانی، دائرة المعارف بزرگ اسلامی