باز کردن منو اصلی

ويکی شيعه β

شهادت به معنای کشته شدن در راه خدا، از آموزه‌های دین اسلام است که با آموزه‌هایی دیگر همچون جهاد پیوند دارد. قرآن کریم بارها از این آموزه یاد کرده است. بنابر آیات قرآن، شهید همچون زندگان است و نباید او را مرده خواند. در روایات اسلامی، شهادت بالاترین خوبی‌ها معرفی شده است. واقعه کربلا و شهادت امام حسین (ع) بر جایگاه شهادت در نزد شیعیان افزوده است. بسیاری از شیعیان به شهادت حضرت فاطمه زهرا(س) باور دارند و بنابر برخی روایات، همه امامان شیعه به شهادت رسیده‌اند.

نخستين شهيد زن در راه اسلام سمیه دختر خباط و اولین شهید مرد در راه اسلام یاسر بن عامر عنسی پدر و مادر عمار ياسر بودند که به دست ابوجهل به شهادت رسیدند. لقب سیدالشهدا پس از جنگ احد برای حمزه، عموی پیامبر (ص)، به کار می‌رفت اما پس از واقعه کربلا، غالبا مراد از «سید الشهداء» امام حسین(ع) است.

محتویات

وجه نامگذاری

کجایید ای شهیدان خدایی بلاجویان دشت کربلایی
کجایید ای سبک روحان عاشق پرنده‌تر ز مرغان هوایی
کجایید ای شهان آسمانی بدانسته فلک را درگشایی
کجایید ای ز جان و جا رهیده کسی مر عقل را گوید کجایی
کجایید ای در زندان شکسته بداده وام‌داران را رهایی
کجایید ای در مخزن گشاده کجایید ای نوای بی‌نوایی
در آن بحرید کاین عالم کف او است زمانی بیش دارید آشنایی
کف دریاست صورت‌های عالم ز کف بگذر اگر اهل صفایی
دلم کف کرد کاین نقش سخن شد بهل نقش و به دل رو گر ز مایی
برآ ای شمس تبریزی ز مشرق که اصل اصل اصل هر ضیایی

در این باره که چرا کشتۀ راه خدا را شهید نامیده‌اند، وجوهی ذکر شده است؛ از جمله:

  • فرشتگان رحمت الهی شاهد فداکاری و جانبازی اویند؛
  • خدا و فرشتگان بر ورود او به بهشت شهادت می‌دهند؛
  • شهید هنگام شهادت بر زمین (=شاهده) می‌افتد؛
  • او نزد پروردگارش زنده و حاضر است؛
  • او مُلک و ملکوت خداوندی را مشاهده می‌کند.[۱]

اهمیت و جایگاه

نظر به بزرگداشت قرآن از شهیدان و اهمیت آموزه شهادت در برپایی دین اسلام و دفاع از آن، شهادت از دیرباز نزد مسلمانان جایگاه ویژه‌ای داشته است.
در فرهنگ اسلامی، شهادت مانند یک معیار ارزشگذاری به کار می‌رود و مسلمانان برای نشان دادن ارج برخی افعال، آنها را با شهادت قیاس می‌کنند. برای مثال، در برخی روایات، مرگ در حال کار شرافتمندانه و امرار معاش، به منزله شهادت دانسته شده است. در جوامع معاصر اسلامی نیز روحیۀ شهادت طلبی یک ارزش دینی و معنوی شمرده می‌شود. در مبارزات ضد استعماری و آزادی خواهانۀ مسلمانان، مانند ماجرای فلسطین اشغالی، این آموزه بسیار به کار می‌رود و کسانی که در راه آزادی سرزمین فلسطین جان خود را از دست می‌دهند، شهید خوانده می‌شوند. در ایران کسانی که برای پیروزی انقلاب اسلامی و یا در جنگ هشت سالۀ ایران و عراق برای دفاع از کشور ایران جان باختند، شهید خوانده می‌شوند. رفتارهای شهادت طلبانه‌ای همچون عملیات استشهادی از مباحث مربوط به شهادت در دوران اخیر محسوب می‌شوند.

در قرآن

  • سفارش قرآن به مومنان این است که وقتی اسلام و جامعه اسلامی نیازمند فداکاری جانی است، در آن تردید نکنند. از آنجا که انگیزه فرار برخی مسلمانان از جهاد، علائق دنیوی بوده، قرآن کریم، موضوع معامله با خدا را مطرح می‌کند و به مسلمانان دستور می‌دهد که جای مال‌اندوزی موقت دنیایی، جان‌ خود را به بهای بهشت جاودان با خدا معامله کنند.[یادداشت ۱]{{إِنَّ اللَّـهَ اشْتَرَىٰ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّـهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَىٰ بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّـهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُم بِهِ وَذَٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ(التوبة: ١١١) ترجمه: در حقيقت، خدا از مؤمنان، جان و مالشان را به [بهاى‌] اينكه بهشت براى آنان باشد، خريده است؛ همان كسانى كه در راه خدا مى‌جنگند و مى‌كُشند و كشته مى‌شوند. [اين‌] به عنوان وعده حقى در تورات و انجيل و قرآن بر عهده اوست. و چه كسى از خدا به عهد خويش وفادارتر است؟ پس به اين معامله‌اى كه با او كرده‌ايد شادمان باشيد، و اين همان كاميابى بزرگ است(ترجمه فولادوند).}}
  • به تعبیر قرآن،نباید کشته‌شدگان در راه خدا را مرده نامید[یادداشت ۲] و این پنداری غلط است، بلکه شهیدان زنده‌اند و نزد خدایشان روزی می‌خورند.[یادداشت ۳]
  • آیه ۲۳ سوره احزاب، از کسانی که صادقانه جان خود را در راه خدا داده‌اند سخن به میان آورده و آنان را ستوده است.[یادداشت ۴]

در دعاها

در دعاها ختم عاقبت به شهادت[۲] و شهادت زیر پرچم پیامبر(ص)[۳] و کشته شدن به دست بدترین مردم[۴] و شرافتمندانه‌ ترین نوع شهادت[۵] از خدا خواسته شده است.

امتیازات

در روایات، برای شهید امتیازاتی برشمرده شده است:

  • شهید از جمله شفاعت کنندگان در قیامت است؛ سه گروهند که روز قيامت به شفاعت برمی‌خيزند و خداوند شفاعتشان را می‌پذيرد: پيامبران، علماء و شهدا.[۶]
  • شهید با شروطی که در فقه بیان شده،[۷]از غسل و کفن بی نیاز است و با همان جامه‌‌ای که به تن دارد، به خاک سپرده می‌شود.
  • شهید بی‌حساب به بهشت می‌رود. برخی روایات، حق الناس را از این حکم استثناء کرده‌اند.[نیازمند منبع]
  • در قیامت، شهید از نخستین کسانی است که به بهشت می‌رود.[یادداشت ۵]

نخستین شهید اسلام

اولین شهید مرد در راه اسلام یاسر بن عامر عنسی، صحابی پیامبر(ص) واولین شهید زن در راه اسلام همسرش سمیه دختر خباط پدر و مادر عمار یاسر بودند. یاسر و همسرش سمیه از نخستین گروندگان به اسلام بود و با این که در کهولت سن بود، در برابر شدیدترین شکنجه‌­ها مقاومت کرد و بر اسلام خود پایدار ماند و در نهایت بر اثر شکنجه‌های ابوجهل به شهادت رسید.[۸]

سیدالشهداء

نوشتار اصلی: سید الشهداء

لقب سید الشهداء تا واقعه کربلا برای عموی پیامبر حمزة بن عبدالمطلب به کار می‌رفت که در اُحُد به شهادت رسید؛ اما شیعیان از آن پس این لقب را برای امام حسین به کار بردند.[نیازمند منبع]

شهادت امامان شیعه

طبق برخی منابع، به اعتقاد علمای شیعه، امامان شیعه به شهادت رسیده‌اند و دلیل آنان، روایت منسوب به امام صادق(ع) است که بنابر آن، همه امامان به شهادت خواهند رسید. [۹]

نام امام علت شهادت قاتل روز شهادت سال شهادت
حضرت علی (ع) ضربت شمشیر ابن‌ملجم مرادی ۲۱ رمضان ۴۰ ق
امام حسن مجتبی (ع) مسمومیت همسرش جعده ۲۸ صفر ۵۰ ق
امام حسین (ع) ضربات شمشیر خولی یا شمر ۱۰ محرم ۶۱ ق
امام سجاد (ع) مسمومیت به دستور ولید بن عبدالملک ۲۵ محرم ۹۵ ق
امام باقر (ع) مسمومیت به دستور هشام‌ بن عبدالملک ۷ ذی‌الحجه ۱۱۴ ق
امام صادق (ع) مسمومیت منصور دوانیقی ۲۵ شوال ۱۴۸ ق
امام کاظم (ع) مسمومیت سندی بن شاهک به دستور هارون الرشید ۲۵ رجب ۱۸۳ ق
امام رضا (ع) مسمومیت مامون خلیفه عباسی آخر صفر ۲۰۳ ق
امام جواد (ع) مسمومیت یکی از کارگزاران معتصم عباسی یا ام‌فضل دختر مامون آخر ذی قعده ۲۲۰ ق
امام هادی (ع) مسمومیت به دستور المعتز بالله خلیفه عباسی ۳ رجب ۲۵۴ ق
امام حسن عسکری (ع) مسمومیت به دستور المعتمد بالله خلیفه عباسی ۸ ربیع الاول ۲۶۰ ق

جستارهای وابسته

پانویس

  1. بستانی، دائرة المعارف، دار المعرفه، ج۱۰، ص۶۲۲؛ طریحی، مجمع البحرین، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۸۱.
  2. مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۹۵، ص۳۶۸؛ ج۹۱، ص۲۳۹؛ ج۹۴، ص۳۳۲.
  3. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۹۴، ص۳۷۶.
  4. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۹۴، ص۲۶۱.
  5. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۹۱، ص۲۳۹.
  6. حمیری، قرب الاسناد، مکتبة نینوا، ج۱، ص۳۱؛ قمی، سفینه البحار، اسوه، ج۴، ص۵۱۳
  7. نگاه کنید به: شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۲۷-۱۲۶
  8. امین، اعیان الشیعه، ۱۴۲۰ق، ج۸، ص۲۷۲.
  9. طبرسی، إعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۳۲-۱۳۱.
  1. وَلَئِن قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّـهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِّنَ اللَّـهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ(آل عمران ١٥٧) ترجمه: و اگر در راه خدا كشته شويد يا بميريد، قطعاً آمرزش خدا و رحمت او از [همه‌] آنچه [آنان‌] جمع مى‌كنند بهتر است(ترجمه فولادوند).
  2. وَلَا تَقُولُوا لِمَن يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّـهِ أَمْوَاتٌ ۚ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَـٰكِن لَّا تَشْعُرُونَ(البقره ١٥٤) ترجمه: و كسانى را كه در راه خدا كشته مى‌شوند، مرده نخوانيد، بلكه زنده‌اند؛ ولى شما نمى‌دانيد(ترجمه فولادوند).
  3. وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّـهِ أَمْوَاتًا ۚ بَلْ أَحْيَاءٌ عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ(آل عمران ١٦٩) ترجمه: هرگز كسانى را كه در راه خدا كشته شده‌اند، مرده مپندار، بلكه زنده‌اند كه نزد پروردگارشان روزى داده مى‌شوند(ترجمه فولادوند).
  4. مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّـهَ عَلَيْهِ ۖ فَمِنْهُم مَّن قَضَىٰ نَحْبَهُ وَمِنْهُم مَّن يَنتَظِرُ ۖ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا(الاحزاب ٢٣)ترجمه: از ميان مؤمنان مردانى‌اند كه به آنچه با خدا عهد بستند صادقانه وفا كردند. برخى از آنان به شهادت رسيدند و برخى از آنها در [همين‌] انتظارند و [هرگز عقيده خود را] تبديل نكردند(ترجمه فولادوند)
  5. عیون أخبار الرضا علیه‌السلام: بِالْأَسَانِیدِ اَلثَّلاَثَةِ عَنِ اَلرِّضَا عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صأَوَّلُ مَنْ یدْخُلُ اَلْجَنَّةَ شَهِیدٌ وَ عَبْدٌ مَمْلُوک أَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ وَ نَصَحَ لِسَیدِهِ وَ رَجُلٌ عَفِیفٌ مُتَعَفِّفٌ ذُو عِبَادَةٍ. (مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۷۱، ص۱۴۴)

منابع

  • امین، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۲۰ق.
  • بستانی، بطرس، دائرة المعارف قاموس عام لکل فن و مطلب، بیروت، دارالمعرفة، بی‌ تا.
  • حمیری، عبد الله بن جعفر، قرب الاسناد، تهران، نینوا، بی‌تا.
  • شهید ثانی، زین الدین بن علی العاملی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، تحقیق سیدمحمد کلانتر، قم، کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۰۸ق.
  • طبرسی، فضل بن الحسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
  • طریحی، فخر الدین بن محمد، مجمع البحرین، محقق احمد حسینی اشکوری، تهران، مرتضوی، ۱۳۷۵ ش.
  • قمی، شیخ عباس، سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار مع تطبیق النصوص الوارده فیها علی البحار الانوار، قم، اسوه، بی‌تا.
  • مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محقق محمدباقر محمودی و عبد الزهراء علوی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.